Orzesze, Jaśkowice, Zawiść – Dziki Zachód we wschodniej wersji

W czasie II Wojny Światowej na terenie Górnego Śląska działała w bardzo ograniczonym zakresie polska konspiracja . Działalność Związku Walki Zbrojnej a później Armii Krajowej polegała głównie na działalności wywiadowczej i drobnych sabotażach.Informatorami polskiego podziemia byli w większości  robotnicy przymusowi ściągani na Śląsk z terenów Polski . 19 stycznia 1945r zapadła decyzja o rozwiązaniu struktur Zbrojnych Polskiego Państwa Podziemnego.Pod koniec wojny zaczęły się u nas pojawiać samozwańcze bandy , nazywające siebie “ bojownikami o wolność” czy podszywające się pod Armię Krajową.Składały się przeważnie z dezerterów z Wehrmachtu i elementu kryminalnego.Miejscowa ludność była  nękana przez uzbrojone bandy licznymi “rekwizycjami” żywności,ubrań itp.Po zakończeniu wojny ilość tych band jeszcze się zwiększyła. Po wkroczeniu Sowietów i ustanowieniu polskiej,komunistycznej administracji nowe grupy “Walczących o Polskość” tworzyli także ludzie zamieszani we współpracę z Niemcami w czasie wojny którzy chcieli uniknąć odpowiedzialności  ,oraz przeciwnicy komunistów i zwykli przestępcy. Wertując akta IPN z tamtych czasów można odnieść wrażenie że po 1945 r w naszym regionie panował klimat rodem z Dzikiego Zachodu we wschodnim wydaniu.

Zacznijmy od tego że jednym z milicjantów w Orzeszu został człowiek powszechnie oskarżany o udział w rozstrzeliwaniu Orzeszan na Pasternioku w 1939 r. Już w 1946 r Urząd Bezpieczeństwa w Katowicach rozpoczął śledztwo w sprawie zdarzeń w Orzeszu z 1939 r. Zamierzano ustalić kto bezpośrednio rozstrzeliwał ludzi na Pasternioku.Zadanie przesłuchiwania świadków zlecono komendzie MO w Orzeszu.Zeznania nawet bezpośrednich świadków były niejednoznaczne i nie wskazywano konkretnych sprawców.Z dokumentów wynika że w większości zeznań była mowa o sprawcach którzy wyjechali do Niemiec,zdarzały się też niesłuszne oskarżenia wynikające z niesnasek sąsiedzkich czy rodzinnych. UB z Katowic wysyłała napomnienie ws.braku konkretów. Ale czemu się dziwić skoro zeznający na komendzie MO spotykali człowieka podejrzewanego o udział w tragedii z Pasternioka ? Kolejne śledztwa prowadzone już przez Główną Komisję Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu też nie dały konkretnych efektów.Ludzie w Orzeszu pamiętali że w 1922 r. jedni wskazywali “ Niemców” po “powstaniach” i przyłączeniu Orzesza do Polski ,za co Niemcy mścili się w 1939 r. Teraz polscy komuniści chcieli kolejnych zeznań a wtedy nikt nie wiedział co będzie w przyszłości , powszechnie mówiło się że za chwilę może wybuchnąć III Wojna Światowa.Owszem wskazywano ludzi o proniemieckich poglądach, też często niewinnych ale zeznania ws. rozstrzeliwania to już była inna półka odpowiedzialności.

poglądowa grafika AI

Jak wspomniałem Orzeszanie mieli też do czynienia z grupami pseudo “partyzantów” . Jedną z takich grup stworzył współpracownik UB. Posiadał broń i miał za zadanie werbować tych którzy chcieliby zbrojnie walczyć z polskimi komunistami.Wspomniany “partyzant” nadał swojej grupie fantazyjną nazwę “ Bambus i Kijki”. Działając z ramienia UB postanowił rozszerzyć “działalność partyzancką” i rozkazał nowo zwerbowanym bojownikom napadać na sklepy i bogatych ludzi. Łupy miały trafiać do niego. Opornych straszył że wyda ich do UB “za działalność przeciw Polsce Ludowej ” i kilku tak wydał bezpiece .Nieświadoma kulisów tej sprawy Milicja Obywatelska ujęła “partyzanta” za napady i nielegalne posiadanie broni.Na pierwszym przesłuchaniu podał milicjantom nazwiska wszystkich członków jego grupy. Z UB przyszło pismo że trzeba go natychmiast uwolnić, bowiem jest ich współpracownikiem.Co ciekawe w pierwszych zeznaniach na MO wspomniany “bojownik” zeznał że broń którą przy nim znaleziono dostał od swojej matki. W dochodzeniu ustalono że było to fałszywe oskarżenie powodowane niesnaskami rodzinnymi.

Rekonstrukcja „logo” z dokumentu organizacji „Bambus Kijki” ( z akt IPN) oraz grafika poglądowa AI

 

 

W 1946 r zastrzelono w Jaśkowicach Jana Rajcę , przedwojennego komunistę ,który brał udział w trzech “powstaniach śląskich” . W 1939 r. aresztowany przez gestapo, był więźniem dwóch niemieckich obozów koncentracyjnych.Po wojnie był sekretarzem PPR.Zastrzelono go w domu ,na oczach żony i piątki dzieci.Egzekutorami byli członkowie Narodowych Sił Zbrojnych z dawnego oddziału AK który był wg. części ówczesnego środowiska akowców infiltrowany przez  Sowietów. Ci sami ludzie zastrzelili w tym czasie jeszcze jednego sekretarza i kilku milicjantów w rejonie Orzesze- Żory-Czerwionka. Aby zdobyć fundusze napadli min. na garbarnię skór w Jaśkowicach innym razem skradli pieniądze na wypłaty w kopalni “Dębieńsko”. Być może pozbywali się ludzi którzy wiedzieli o ich kontaktach z Sowietami (oddział desantowy sowieckiego zwiadu majora Wasilija Anisimowa).Jeden z zabójców został później aresztowany przez UB w Cieszynie, zwerbowany i wypuszczony na wolność. Oficjalnie głoszono że “zbiegł z więzienia i nadal kontynuje wrogą działalność”. Po jakimś czasie zastrzelono go w zasadzce bezpieki,być może były  to  jakieś porachunki w obozie polskich komunistów . Dzisiaj ciężko  cokolwiek w tej sprawie ustalić bowiem wspomniany egzekutor na fali tworzenia kultu “ Żołnierzy Wyklętych” został wytypowany na “Żołnierza Wyklętego “ w Żorach i nikt o tych niewygodnych tematach nie chce dyskutować. W tym czasie zastrzelono w Orzeszu i okolicach kilku milicjantów. W tamtych czasach takie zabójstwa łączono z polityką, lecz mogły to być także zwykłe akty bandytyzmu.W ciężkich, powojennych czasach było sporo uzbrojonych grup ludzi którzy starali się sami zadbać o zaopatrzenie w niedostępne towary.

Artykuły z ówczesnej prasy PPS i PPR

 

Na terenie Królówki ,Mościsk i Zawiści w latach w latach 1945-1947 działał ciekawy tandem “Partyzantów”. Jeden z nich był byłym nauczycielem i AKowcem z Bierunia .W czasie II Wojny zajmował się pisaniem i kolportowaniem anty niemieckich ulotek.Po rozbiciu jego grupy AK , poprzez znajomości w gronie nauczycielskim znalazł schronienie u rodzin w wyżej wymienionych miejscowościach.Towarzyszył mu mieszkaniec Orzesza który dzięki wybuchowi II Wojny uniknął więzienia za defraudacje w handlu drewnem.W czasie wojny rozpoczął współpracę z Niemcami i został skierowany do służby leśnej w rejonie Pustyni Błędowskiej gdzie był też obóz sowieckich jeńców.”Partyzant z Orzesza” oprócz pracy zajmował się tam oprócz pracy zajmował się tam tropieniem i wydawaniem Niemcom zbiegłych z obozu jenieckiego Rosjan.Zaraz po zakończeniu wojny informacje o tym dotarły do UB który zamierzał schwytać “partyzanta”. W momencie jego zatrzymania zastrzelił on dwóch funkcjonariuszy UB po czym uciekł w znane sobie okolice Orzesza. Do samego Orzesza nie wrócił bowiem w czasie jego pobytu w okolicach Pustyni Błędowskiej żona związała się z innym mężczyzną i złożyła wniosek o rozwód.Ukrywał się wspólnie ze wspomnianym AKowcem u ludzi ze Zawiści,Królówki,Mościsk. AKowiec próbował nawiązać kontakty z działającymi na naszym terenie resztkami AK i zorganizować jakąś grupę antykomunistów.Chciał utworzyć w terenie grupę „Szeregi Wolności”.Jego kompan “ Partyzant z Orzesza” z kolei głosił wszem i wobec “wyższość rasy niemieckiej i walkę z podludźmi z ZSRR”.Popadł też w konflikty z kilkoma gospodarzami którzy go ukrywali bowiem pod ich nieobecność romansował z ich żonami.Po jakimś czasie obydwu ukrywających się ujęła MO. W śledztwie ujawnili dane wszystkich pomagających im osób , sporo ludzi dostało wyroki więzienia , w tym jedna samotna matka z dzieckiem której mąż zginął na wojnie.”Partyzanta z Orzesza” potraktowano łagodnie pomimo obciążających zeznań i dziennika który miał przy sobie ,opisywał w nim swoje przemyślenia i niemieckie teorie rasowe.Za  podjęcie współpracy z UB skierowano go na krótkie leczenie psychiatryczne ,potem wyszedł na wolność. Jego kompan z AK który też zobowiązał się do współpracy z bezpieką również otrzymał łagodny wyrok. Ludzie którzy ich ukrywali otrzymywali wyroki od roku do trzech lat więzienia.Jako ciekawostkę trzeba wspomnieć że UB znalazła u “ Partyzanta z Orzesza” tzw. “czeskie korony głodowe” , były to kopie czechosłowackich koron z nadrukowanym antykomunistycznym przesłaniem . Na przesłuchaniach “Partyzant” twierdził że otrzymał je od “nieznajomego w orzeskiej gospodzie”.

grafika poglądowa AI

czechosłowackie „korony głodowe” i tłumaczenie tekstu na nich nadrukowanego