Zgoda – Isa Mann

W przysłowiach i powiedzeniach wiele sytuacji życiowych można metaforycznie przedstawić za pomocą słowa „trawa”, unikając przy tym bezpośrednich, jednoznacznych określeń, a mimo to przekaz pozostaje dla odbiorcy jasny i zrozumiały.

Gdy ktoś umarł, mówi się potocznie — niezbyt ładnie — że „ogląda trawę od spodu ”. Jeśli gdzieś „trawa już nie rośnie”, nie wróży to dobrze temu miejscu. Musiało się tam wydarzyć coś gwałtownego.

O takich miejscach lub sprawach mówi się też często, że „porosły trawą”, ponieważ nie zamieciono tam niczego pod dywan, lecz faktycznie pod trawę — i to solidnie. Im bardziej zielona i gęsta, tym lepiej; widoczna ma być tylko ładna, ciesząca oko zielona powierzchnia.

Ilse Hoffmann urodziła się 8 kwietnia 1920 roku w Bielitz (Bielsko). Miasto to, wraz z Białą i okolicą, tworzyło niemiecką wyspę językową Bielitz–Biala. Stosunki społeczno‑językowe w Bielsku z czasów jej młodości opisała tak: „Większość ludzi znała tyle polskiego, żeby móc zrobić zakupy na rynku. Bielszczanie trzymali się między sobą, a napływających Polaków prawie się nie zauważało. Pieniądze i władza były mocno w rękach bielszczan, czy to chrześcijan, czy żydów. W okresie międzywojennym nie robiono tu żadnych różnic. To przyszło dopiero w latach 1936–1937, kiedy wpływy Hitlera zaczęły być odczuwalne także u nas”.Sama Ilse Hoffmann nauczyła się jednak języka polskiego.

Jej ojciec, Hugo Hoffmann, urodził się 3 marca 1891 roku w Wiedniu. W pewnym momencie przyjechał do Bielska i poślubił urodzoną 31 grudnia 1892 roku w Bielsku Silvestrę Ondraschek. Oboje byli wyznania katolickiego. Hugo Hoffmann był przede wszystkim nauczycielem muzyki, ale także altowiolistą orkiestry filharmonicznej. Przez wiele lat był członkiem miejscowego męskiego chóru jako pierwszy tenor. Ceniony w środowisku muzycznym, grał w kilku kwartetach kameralnych.

Ilse i jej młodsza siostra Sylvia — urodzona około 1928 roku — dorastały w zwyczajnej codzienności mieszczańskiej rodziny. Przez dwanaście lat pobierała — jak sama to ujęła — lekcje gry na fortepianie. Była także gimnastyczką Bielitz‑Bialaer Turnverein. Uczęszczała do bielskiego gimnazjum. W wieku 18 lat pracowała jako sekretarka w majątku pod Gdańskiem, gdzie nauczyła się również jeździć konno.

Swoją pierwszą miłość poznała na balu w wieku 17 lat. Był to Rudolf Lenski, którego poślubiła około 1942 roku. Siedem miesięcy po ślubie Ilse Lenski została wdową — jej mąż poległ jako żołnierz na froncie. Ilse Lenski była zobowiązana do pomocniczej służby wojskowej i pracowała jako księgowa w biurze.

Od 20 stycznia 1945 roku rozpoczęła się ucieczka rodziny pociągiem na zachód — przez Lauban (Lubań) i Drezno do Teplitz‑Schönau (Teplice). Mieszkali tam do końca wojny, po czym zdecydowali się wrócić do Bielska, mimo że ojciec proponował Wiedeń.

W Bielsku milicja miała próbować zwerbować Ilse Lenski jako agentkę; w zamian za donoszenie rodzina mogłaby zamieszkać w swoim domu. Ilse Lenski odmówiła, co miało konsekwencje dla niej i jej matki. Zostały wraz z innymi zatrzymanymi przewiezione przez Katowice do obozu pracy Zgoda w Świętochłowicach.

Był 8 czerwca 1945 roku: „Po długim staniu otworzyły się bramy i przyjął nas duży dziedziniec. Ustawione w czwórkach, z bagażem przy nogach, stałyśmy tam w milczeniu. […] Tak stałyśmy 36 godzin w tym samym miejscu, zanim rozdzielono nas do baraków. Trafiłyśmy do sali o wymiarach ok. 7 × 10 lub 12 metrów. Trzy prycze były ustawione jedna nad drugą, a odstępy między nimi były tak wąskie, że mogła przejść tylko jedna osoba. W tym pomieszczeniu umieszczono 110 kobiet. Było tak mało miejsca, że w ciągu dnia musiałyśmy siedzieć na naszych wąskich pryczach, przeznaczonych dla jednej osoby. Spać musiały jednak trzy kobiety na jednej pryczy — dwie naprzeciw siebie, jedna w poprzek. Leżenie na plecach było niemożliwe”.

W obozie Ilse Lenski została zarejestrowana jako Elza Lencka i pod tym nazwiskiem figuruje w publikacjach dotyczących obozu. Opisała m.in. codzienność — np. latrynę z trzema otworami dla ok. 700 kobiet — i zauważyła:„Nagle dotarła do nas cała okrutna prawda o naszej sytuacji i ogarnęła nas rozpacz. Wszystkie zauważyłyśmy, że nigdzie nie rosło ani jedno źdźbło trawy”.

Jako młoda, jeszcze zdrowa osoba została wybrana do grupy więźniarek, które miały odbudowywać Warszawę. Chciała jednak zostać przy chorej matce. Jeden ze strażników dał się ubłagać i skreślił ją z listy.

„Kiedy zaczęły się zgony, nikt nam nie powiedział, co to było. Zastanawiałyśmy się, czy to cholera, czy tyfus. Chorych zostawiano z zdrowymi, aby wszyscy się zarazili — w ten sposób problem przeludnienia obozu miał rozwiązać się sam. Codziennie umierało kilka osób więcej”.

Sylwestra Hoffmann, jak ją zarejestrowano, zmarła 20 sierpnia w wieku 53 lat. Ilse Lenski pisała w swojej książce: „O śmierci mojej matki nie mogę pisać. To było jedno z najstraszniejszych przeżyć mojego życia. Tak przerażające, że nikomu o tym nie opowiedziałam. Nawet mojemu ojcu i siostrze, którzy mieli prawo wiedzieć więcej. Do dziś nie jestem w stanie o tym mówić, a tym bardziej pisać. Wiem tylko jedno — nie umierała w bólu. Kiedy to się stało, poczułam ogromną ulgę. Już nie musiała cierpieć. Byłam przy niej w jej ostatniej godzinie. Ubierałam ją, złożyłam jej ręce, zamknęłam oczy i pożegnałam się. Szczerze płakałam na tej samej pryczy, która była jeszcze ciepła od jej umierającego ciała, które do końca nie chciało się poddać. Kiedy ją zabrano, dostałam pierwszego ataku serca”.

Jednak życie obozowe Ilse trwało dalej, co odzwierciedla się również na kartach jej książki. W październiku 1945 roku rozpoczęła się stopniowa likwidacja obozu Zgoda, a Ilse Lenski została przeniesiona do Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie.

Tam spotkała później Hugo Hoffmanna, który w grupie około 200 wychudzonych więźniów czekał na rejestrację: „Wśród nich był także mój ojciec. Stary i zgarbiony, bliski załamania. Nagle wszystko stało mi się obojętne — mogli mnie nawet zamknąć w ‘kominie’. Była to murowana skrzynia, w której nie można było ani usiąść, ani stanąć; tylko skulić się. Jeśli milicjantom coś się nie spodobało, zamykano tam za najdrobniejsze przewinienia”. Jej to jednak nie spotkało.

8 czerwca 1946 roku, dokładnie po roku, Ilse Lenski została zwolniona z obozu pracy w Jaworznie, jej ojciec pozostał tam jeszcze dłużej. Pojechała do rodziny swojego wuja w Bielsku, gdzie mieszkała również jej siostra Sylvia. W sierpniu 1946 roku została wraz z ok. 1500 osobami wysiedlona do Niemiec Zachodnich.

Po ślubie zawartym w 1949 roku nosiła nazwisko Ilse Keller‑Hoffmann, a od 1951 roku mieszkała w Księstwie Liechtensteinu. 17 września 1971 w szpitalu w Weilheim zmarł jej ojciec, mieszkający w Dießen nad Ammersee. Córka sprowadziła jego ciało do Triesen, gdzie został pochowany 21 września.

W 1999 roku Ilse Keller‑Hoffmann opublikowała pod pseudonimem Isa Mann swoją książkę „In der Hölle wächst kein Gras. Als Deutsche in einem polnischen Arbeitslager von 1945 bis 1946” [W piekle nie rośnie trawa. Jako Niemka w polskim obozie pracy od 1945 do 1946 –S.P.], dedykowaną swojej siostrze Sylvii w Aachen, noszącej po zamążpójściu nazwisko Nolte. Ilse Keller‑Hoffmann zmarła w Triesen 21 stycznia 2006 roku.

W czasopiśmie „Unser Oberschlesien” tematowi ofiar obozów pracy na Górnym Śląsku poświęcił się urodzony 31 lipca 1893 roku w Berlinie Hermann Aschmann, który pracował w szkolnictwie w Opolu. Sam był więźniem obozu Łambinowice.

W kwietniu 1959 roku rozpoczął publikację wykazu ofiar obozu Łambinowice .Otrzymywał również informacje od czytelników o więźniach obozu Zgoda, a także Mysłowic, Jaworzna i innych. Dzięki temu od maja 1960 roku możliwe było kontynuowanie listy osób, które były więźniami lub ofiarami tych obozów.

W uwarunkowaniach powojennej Polski temat tych obozów nie istniał. Dopiero po przemianach demokratycznych można było się nim zajmować. Bardo wiele na tym polu dokonał Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach.

W 2014 roku ukazała się publikacja dr Adama Dziuroka pt. „Obóz Pracy w Świętochłowicach w 1945 roku. Dokumenty”. Publikacja jest dostępna bezpłatnie pod adresem:https://przystanekhistoria.pl/pa2/biblioteka-cyfrowa/publikacje/24160,Oboz-Pracy-w-Swietochlowicach-w-1945-roku-Dokumenty.html

Poniżej znajduje się — oczywiście niepełna — lista ofiar obozu Zgoda, których nazwiska zostały udokumentowane zarówno przez Aschmanna, jak i w wyżej wymienionej publikacji IPN.

Alfred Bacia, spedytor kopalniany, urodzony w Katowicach, zamieszkały w Katowicach‑Dębie, zmarł w wieku 44 lat 30 lipca.

Ludwik Barciok (Ludwig Barziok), urodzony w Mszanie (Mschanna), zamieszkały w Moszczenicy (Moschczenitz), zmarł w wieku 61 lat 27 sierpnia.

Franciszek Backhaus (Franz), mistrz koksowni, urodzony w Zabrzu, zamieszkały w Świętochłowicach, zmarł w wieku 58 lat 7 września.

Maksymilian Beyer (Max Bayer), urodzony w Zabrzu, zamieszkały w Zabrzu, zmarł w wieku 65 lat 3 sierpnia.

Edyta Breinbrecht (Edith Beinbrecht), starsza sekretarka pocztowa, urodzona w Krzyżowicach (Kreutzdorf), zamieszkała w Białej, zmarła w wieku 49 lat 19 września.

Karol Bleichert (Karl), współwłaściciel przędzalni König‑Bleichert w Bielsku, urodzony w Bielsku, zamieszkały w Bielsku, zmarł w wieku 67 lat 7 sierpnia.

Aleksy Breitkopf (Alexander), urodzony w Kietrzu (Katscher), zamieszkały w Rybniku, zmarł w wieku 58 lat 27 maja.

Jan Bugla (Johann), urodzony w Syryni (Syrin), zamieszkały w Syryni, zmarł w wieku 59 lat 27 lipca.

Karol Bugla (Karl), urodzony w Syryni (Syrin), zamieszkały w Syryni, zmarł w wieku 63 lat 13 sierpnia.

Jan Burczyk (Johann), maszynista kolejowy, urodzony w Katowicach, zamieszkały w Katowicach, zmarł w wieku 63 lat 2 maja.

Józef Christen (Josef), majster, urodzony w Groß Kunzendorf (Sławniowice), zamieszkały w Groß Kunzendorf, zmarł w wieku 57 lat 1 sierpnia.

Anna Chrystianus (Christianus), z domu Kroll, urodzona w Bielsku, zamieszkała w Bielsku, zmarła w wieku 54 lat 13 września.

Edward Czambor (Eduard), urodzony w Bytomiu, zamieszkały w Nowej Wsi (Neudorf), zmarł w wieku 39 lat 30 sierpnia.

Karol Czekała (Karl Czekala), rzemieślnik, urodzony w Katowicach‑Wełnowcu, zamieszkały w Świętochłowicach, zmarł w wieku 43 lat 18 sierpnia.

Jan Cichoń (Johann Czichon), rewident mleczarski, urodzony w Kreiwitz (Skrzypiec), zamieszkały w Wachtel -Kunzendorf (Trzebina), zmarł w wieku 52 lat 10 sierpnia.

Jan Deus (Johann), urodzony w Królewskiej Hucie, właściciel firmy spedycyjnej, urzędowy spedytor Reichsbahn, zamieszkały w Chorzowie, zmarł w wieku 59 lat 4 sierpnia.

Oskar Donte (Douté), dyrektor huty Ferrum w Katowicach, urodzony w Białej, zamieszkały w Katowicach, zmarł w wieku 63 lat 5 sierpnia. Jego żona, Erna Douté, przeżyła obozy w Mysłowicach i Jaworznie.

Karol Drutschmann (Karl), przedsiębiorca budowlany, urodzony w Brockendorf (Brochocin), zamieszkały w Groß Kunzendorf (Sławniowice), zmarł w wieku 38 lat 8 sierpnia.

Edmund Ender, sztygar, urodzony w Hucie Laury (Laurahütte), zamieszkały w Bytomiu, zmarł w wieku 52 lat 15 sierpnia.

Jerzy Fryda (Georg), od 1920 r. inżynier górniczy Akademii Górniczej w Leoben, dyrektor kopalń w Mysłowicach i Łaziskach Średnich. Do 1945 r. dyrektor kopalni Saturn w Czeladzi. Urodzony w Dębowcu (Baumgarten), zamieszkały w Czeladzi, zmarł w wieku 54 lat 7 września.

Brunon Fuchs (Bruno), sekretarz starostwa, urodzony w Boguszycach (Boguschütz), zamieszkały w Gliwicach, zmarł w wieku 65 lat 28 lipca.

Józef Gala (Josef Galla), kapelmistrz, urodzony w Rozbarku, zamieszkały w Bytomiu, zmarł w wieku 68 lat 23 lipca.

Augustyn Galle (August), listonosz‑konduktor pocztowy, urodzony w Groß Kunzendorf, zamieszkały w Groß Kunzendorf (Sławniowice), zmarł w wieku 59 lat 3 sierpnia.

Paweł Górski (Paul Gorski), urodzony w Czarnej Hucie (Hugohütte), zamieszkały w Katowicach, zmarł w wieku 58 lat 30 lipca.

Jan Gregeracki (Johann Gregoratzki), kontroler marek w hucie Falva, urodzony w Orzeszu, zamieszkały w Świętochłowicach, zmarł w wieku 56 lat 28 sierpnia.

Agnieszka Greve (dr Agnes Greve), nauczycielka, urodzona w Herzlake, zamieszkała w Gliwicach, zmarła w wieku 50 lat 13 lipca.

Maria Greve, urodzona w Herzlake, wychowawczyni w Zabrzu, zamieszkała w Gliwicach, zmarła w wieku 48 lat 13 lipca

Józef Hadyk (Josef), urodzony w Laurahucie, zamieszkały w Siemianowcach, zmarł w wieku 46 lat 28 sierpnia.

Ernest Hajduk (Ernst Heiduk), urodzony w Laurahucie, zamieszkały w Siemianowicach, zmarł w wieku 56 lat 2 sierpnia.

Karol Heine (Karl), kupiec, urodzony w Strzelcach, zamieszkały w Bytomiu, zmarł w wieku 59 lat 8 lipca.

Emil Herzel (Hertzel), sztygar, urodzony w Pawłowie (Paulsdorf), zamieszkały w Bytomiu, zmarł w wieku 57 lat 8 sierpnia.

Alfonsy Hunger (Alfons), restaurator i powierniczy właściciel hotelu, urodzony w Brzezinach (Birkenhein), zamieszkały w Katowicach/Gliwicach, zmarł w wieku 48 lat 21 czerwca.

Konstanty Huras (Konstantin), pracownik biurowy, urodzony w Sosnowcu, zamieszkały w Siemianowicach, zmarł w wieku 55 lat 29 lipca.

Józef Jędrysik (Josef Jendryschik), kupiec, urodzony w Powsza?, zamieszkały w Katowicach, zmarł w wieku 65 lat 19 sierpnia.

Rafael Jędrysek (Jendryssek), kupiec, urodzony w Laurahucie, zamieszkały w Siemianowicach, zmarł w wieku 46 lat 28 lipca.

Jan Jenkner (Hans), majster, urodzony w Aleksandrowicach (Alexanderfeld), zamieszkały w Kamienicy (Kamitz), zmarł w wieku 56 lat 3 lipca.

Paweł Jenkner (Paul), apreturownik, urodzony w Kanitz?, zamieszkały w Olszówce (Nieder‑Ohlisch), zmarł w wieku 49 lat 7 kwietnia.

Józef Jureczko (Josef Juretzko), urodzony w Rozbarku, zamieszkały w Katowicach, zmarł w wieku 32 lat 5 września.

Wilhelm Kempa, urodzony w Wielkich Hajdukach, zamieszkały w Chorzowie-Batorym, zmarł w wieku 42 lat 27 października.

Kurt Kindler, urodzony w Pomorszwicach (Pommerswitz?), zamieszkały w Katowicach, zmarł w wieku 64 lat 2 czerwca.

Józef Kinne (Josef), szlifierz marmuru, urodzony w T(h)eresienfeld, zamieszkały w Groß Kunzendorf (Sławniowice), zmarł w wieku 50 lat 31 lipca.

Paweł Kozioł (Paul Koziol), zdun, urodzony w Katowicach, zamieszkały w Katowicach, zmarł w wieku 64 lat 25 sierpnia.

Wiktor Kupka (Viktor), urodzony w Zabełkowie, zamieszkały w Boryni (Borin), zmarł w wieku 66 lat 31 lipca.

Genowefa Lebok (Genovefa), z domu Kaczmarczyk, gospodyni domowa, urodzona w Pławniowicach, zamieszkała w Zabrzu, zmarła w wieku 50 lat 10 sierpnia.

Erwin Leder, inżynier, urodzony w Katowicach, zamieszkały w Katowicach‑Bogucicach, zmarł w wieku 50 lat 23 kwietnia.

Wilhelm Lipik (Lippik), elektromonter, urodzony w Królewskiej Hucie, zamieszkały w Chorzowie, zmarł w wieku 57 lat 2 maja.

Wawrzyn Mandrela (Laurentius Mandrella), restaurator, urodzony w Popielowie (Poppelau), zamieszkały w Popielowie, zmarł w wieku 59 lat 26 maja.

Wiktor Marcol (Viktor), rolnik, urodzony w Rybniku, zamieszkały w Rybniku, zmarł w wieku 55 lat 19 sierpnia.

Wiktor Marek (Viktor), kupiec, urodzony w Czernicy (Czernitz), zamieszkały w Rydułtowach, zmarł w wieku 62 lat 2 sierpnia.

Wincenty Mason (Vinzent Masson), formierz, urodzony w Świętochłowicach, zamieszkały w Świętochłowicach, zmarł w wieku 60 lat 5 września.

Franciszek Matejka (Franz), urodzony w Rybniku, zamieszkały w Rybniku, zmarł w wieku 52 lat 1 sierpnia.

Klara Matejka, urodzona w Rybniku, zamieszkała w Rybniku, zmarła w wieku 53 lat 25 sierpnia.

Wilhelm Matuszek (Matuschek), ksiegowy, urodzony w Zabrzu, zamieszkały w Zabrzu, zmarł w wieku 55 lat 13 lipca.

Ignacy Myrta (Ignaz Merta), mistrz placowy w firmie Lenko, urodzony w Kozach (Seibersdorf), zamieszkały w Bielsku, zmarł w wieku 61 lat 7 grudnia.

Elżbieta Mierzowska (Elisabeth), z domu Boguth, urodzona w Zabrzu, zamieszkała w Zabrzu, zmarła w wieku 56 lat 11 września.

Kurt Morawa, nauczyciel, urodzony w Pszczynie, zamieszkały w Siemianowicach, zmarł w wieku 42 lat 28 czerwca.

Jerzy Mosler (Georg), urodzony w Mysłowicach, zamieszkały w Świętochłowicach, zmarł w wieku 59 lat 30 kwietnia.

Erich Muschalik, właściciel młyna, miejsce urodzenia nieznane, zamieszkały w Rydułtowach, zmarł 20 maja. Jego śmierć nie została zarejestrowana w urzędzie stanu cywilnego.

Henryk Nossol (Heinrich), rolnik, urodzony w Syryni (Syrin), zamieszkały w Syryni, zmarł w wieku 60 lat 21 lipca.

Franciszek Nowak (Franz), inwalida i właściciel domu, DVL 2, urodzony w Ornontowicach, zamieszkały w Katowicach‑Zawodziu, zmarł w wieku 59 lat 23 sierpnia.

Józef Nowak (Josef), mistrz kowalski, urodzony w Rybniku, zamieszkały w Rybniku, zmarł w wieku 66 lat 26 maja.

Paweł Otto (Paul), cieśla, urodzony w Walcach (Walzen), zamieszkały w Świętochłowicach, zmarł w wieku 54 lat 3 września.

Wincenty Panicz (Vinzent Panitz), maszynista, urodzony w Ligocie Turawskiej (Ellguth Turawa), zamieszkały w Świętochłowicach, zmarł w wieku 62 lat 7 sierpnia.

Ryszard Pluta (Richard), rewident, urodzony w Katowicach, zamieszkały w Katowicach, zmarł w wieku 48 lat 9 maja.

Józef Pytel (Joseph Pyttel), ślusarz, urodzony w Królewskiej Hucie, zamieszkały w Chorzowie, zmarł w wieku 41 lat 25 maja.

Franciszek Rabus (Franz), inżynier budowlany, urodzony w Katowicach‑Bogucicach, zamieszkały w Chorzowie-Batorym, zmarł w wieku 61 lat 30 sierpnia.

Anna Rehmer (Rehmet), z domu Mateyka, gospodyni domowa, urodzona w Rybniku, zamieszkała w Rybniku, zmarła w wieku 68 lat 7 sierpnia.

Elżbieta Reichelt (Elisabeth), gospodyni domowa, urodzona w Raciborzu, zamieszkała w Gliwicach, zmarła w wieku 60 lat 4 września.

Ernest Reichelt (Ernst), handlarz węglem, urodzony w Katowicach‑Wełnowcu, zamieszkały w Gliwicach/Schönwald/Bojków, zmarł w wieku 63 lat 21 sierpnia.

Fryderyk Reimann (Friedrich), dr nauk prawnych, od 1921 r. burmistrz Paczkowa, 1939–1940 burmistrz Rybnika, członek NSDAP od maja 1937 r., urodzony w Neustadt O/S (Prudnik), zamieszkały w Paczkowie, zmarł w wieku 61 lat 9 sierpnia.

Henryk Romberg (Heinrich), radca medyczny w stanie spoczynku, urodzony w Leningradzie, zamieszkały w Bytomiu, zmarł w wieku 67 lat 5 czerwca.

Karol Rother (Karl), urodzony w Katowicach, zamieszkały w Katowicach, zmarł w wieku 54 lat 2 czerwca.

Paweł Ruhlemann (Paul Rühlemann), inwalida wojenny, urodzony w Bedra?, zamieszkały w Groß Kunzendorf (Sławniowice), zmarł w wieku 47 lat 7 października.

Alojzy Schmidt (Alois), urodzony w Strehlau?, zamieszkały w Zabrzu, zmarł w wieku 67 lat 27 lipca.

Oskar Simon, rolnik, urodzony w Kreiwitz (Skrzypiec), zamieszkały w Skrzypcu, zmarł w wieku 67 lat 8 czerwca.

Elżbieta Stoske (Elisabeth), urodzona w Bielsku, zamieszkała w Bielsku, zmarła w wieku 50 lat 28 sierpnia.

Leopold Szyma (Schyma), urodzony w Zgodzie (Eintrachthütte), zamieszkały w Świętochłowicach, zmarł w wieku 59 lat 14 sierpnia.

Robert Suchan, restaurator, urodzony w Siemnica?, zamieszkały w Bytomiu, zmarł w wieku 59 lat 30 lipca.

Ryszard Thaler (Richard), naczelnik urzędu, urodzony w Grybnik?, zamieszkały w Wachtel‑Kunzendorf (Trzebina), zmarł w wieku 65 lat 19 sierpnia.

Ryszard Wagner (Richard), pastor, urodzony w Skoczowie, zamieszkały w Bielsku, zmarł w wieku 62 lat 3 sierpnia.

Wojciech Więckowski (Albert Wientzkowski), urodzony w Tarnowskich Górach, zamieszkały w Katowicach, zmarł w wieku 63 lat 1 czerwca.

Edgar Wolf, proboszcz, urodzony w Raciborzu, zamieszkały w Gliwicach /Schönwald/Bojków, zmarł w wieku 63 lat 1 sierpnia.

 

dr Stefan Pioskowik – socjolog, politolog, autor szkicōw ô geszichcie Gōrnego Ślōsnka, wierszy a humoresek. Narodzōny w roku 1962 w Katowicach-Janowie, miyszkŏ we Mysłowicach.

 

Zdjęcie tytułowe: Maciej Mischok