Karl Richter – Kronikarz Janowa

On żył. On pracował. On miał rodzinę. On wierzył. On szukał. On zbierał. On notował. On opisywał. Był i jest cytowany. Był kronikarzem Janowa. Kim był?

Carl Richter urodził się 5 września 1851 roku w Pilchowicach w dzisiejszym powiecie gliwickim. Był synem urodzonego w Rzeczycach, części wsi Pawłowiczki w dzisiejszym powiecie kędzierzyńsko-kozielskim, stróża (Wächter) Franza Richtera oraz jego żony Marianny z domu Guttmann.

3 października 1856 roku w Sielcu (obecnie dzielnica Sosnowca) 40‑letniemu stodolnemu (dozorca stodoły) Franciszkowi Richterowi i jego 28‑letniej żonie Marcjannie z domu Guttmann urodził się drugi syn, który na chrzcie otrzymał imię Franciszek.

28 listopada 1874 roku mieszkający w Szopienicach–Morawie 59‑letni wdowiec Franz Richter poślubił również tam mieszkającą 42‑letnią wdowę Elisabeth Schneider, z domu Miedza, pochodzącą z Centawy (część wsi Jemielnica/Himmelwitz w dzisiejszym powiecie strzeleckim). Franz Richter zmarł 25 sierpnia 1885 roku w Roździeniu.

W roku 1869 jego syn Carl rozpoczął pracę w kopalni „Giesche”. 25 maja 1879 roku w Roździeniu mieszkający w Szopienicach zarządca taboru (Vekturanzverwalter) Carl Richter poślubił urodzoną 18 października 1860 roku w Szopienicach i również tam mieszkającą Marie Franz.

Była ona córką zmarłego dozorcy maszynowego (Maschinenwärter) Carla Franza oraz jego żony Alwine z domu Christ, która nadal mieszkała w Szopienicach. Świadkami ślubu było dwóch sztygarów: 53‑letni Johann Barthel z Roździenia oraz 39‑letni Berthold Sonnek, zamieszkały w Szopienicach.

18 maja 1880 roku zarządca taboru Carl Richter, mieszkający w Roździeniu, był świadkiem na ślubie swojego 24‑letniego szwagra Stanislausa Franza w Roździeniu, który zawodowo był asystentem sztygara. Jesienią 1880 roku w domu państwa Richterów w Roździeniu miało miejsce radosne wydarzenie. 10 października przyszła na świat ich córka Hedwig.

W listopadzie 1885 roku zarządca taboru Carl Richter i jego rodzina mieszkali już w Janowie – miejscowości, której rękopiśmienną kronikę sporządził później. Możliwe, że mieszkał w Janowie już od 1881 roku, na co wskazuje uwaga na marginesie w języku polskim w jego kronice, nawiązująca do inskrypcji, którą hrabia Aleksander Mieroszewski – ówczesny właściciel Janowa – umieścił w 1835 roku na kielichowatym pomniku, znajdującym się dziś w Katowicach – Nikiszowcu.

Carl Richter napisał prawdopodobnie w 1922 roku następujące słowa: „Autor dodaje ‘Tu pracował z młodu, pracował w starości, i tu chce położyć jego słabe kości 1881 – 1922 C.R.”

W Janowie Carl Richter został przed 1901 rokiem właścicielem charakterystycznego domu przy ówczesnej Schulstraße 65 (ul. Oswobodzenia), którego pomieszczenia wynajmował także miejscowemu urzędowi pocztowemu.

11 października 1888 roku u zarządcy taboru Carla Richtera w Janowie urodził się syn Eugen.18 października 1919 roku mieszkający w Katowicach przy Lessingstraße 13 (ul. Zabrska) owdowiały technik budowlany Eugen Richter, syn kasjera–rendanta Carla Richtera, poślubił urodzoną 25 kwietnia 1884 roku w Kolonii Hugo (Huta Laura/Siemianowice) owdowiałą Annę Hoffmann, z domu Wrobel. Była ona córką zmarłego ślusarza Simona Wrobla z Załęża oraz jego żony Ernestine z domu Plasczymonka. Świadkami ślubu byli kupiec Valentin Klaputek oraz piekarz Josef Wrobel, obaj zamieszkali w Załężu.

W październiku 1891 roku mianowano Carla Richtera członkiem zarządu szkolnego. W czerwcu 1893 roku był w dalszym ciągu zarządcą taboru, lecz stanowisko to określano już jako Fuhrwesenverwalter. 11 stycznia 1894 roku urodziła się mu córka Helene. W sierpniu 1894 roku Carl Richter został zaprzysiężony na zastępcę naczelnika urzędu dla okręgu urzędowego Zamek-Mysłowice. 20 maja 1897 roku Carlowi Richterowi urodził się syn Franz. W 1898 roku był jednym z trzech przewodniczących komisji wyborczej w Janowie

22 stycznia 1900 roku w urzędzie stanu cywilnego Zamek-Mysłowice Hedwig Richter, córka zarządcy taboru Carla Richtera, poślubiła urodzonego 28 grudnia 1876 roku w Żorach, mieszkającego w Janowie mistrza piekarskiego Conrada Hillę (występuje również pisownia Hylla). Był on synem mistrza piekarskiego Antona Hilli oraz jego żony Albertine z domu Maday. Świadkami byli naczelnik urzędu w Janowie Carl Lausch oraz kontroler Stanislaus Franz z Szopienic

W 1908 roku Konrad Hilla reklamował się w prasie jako „największa janowska fabryka chleba”. 15 kwietnia 1934 roku, mieszkając już w Nikiszowcu, Hilla podziękował publicznie na łamach gazety „Der Oberschlesische Kurier” pochodzącemu z Janowa dr Franzowi Jehsowi z Katowic „za udaną, z wielkim trudem i poświęceniem przeprowadzoną operację” swojej żony.

Małżeństwo Hilla miało syna Ernsta, który urodził się 18 stycznia 1901 roku w Janowie. W czerwcu 1931 roku zdał on w Katowicach egzamin mistrzowski jako piekarz. Był żonaty z Martą Michnol. Mieli syna Karla. Ernst Hilla zmarł 9 lutego 1939 roku w Miechowicach.

W listopadzie 1905 roku zarządca taboru Carl Richter został ponownie wybrany ławnikiem gminy Janów. W styczniu 1906 roku Carla Richtera z Janowa wybrano do katolickiej rady parafialnej w Mysłowicach. Od 21 do 30 kwietnia 1906 roku Carl Richter zastępował urlopowanego naczelnika urzędu Lauscha. We wrześniu 1906 roku Carl Richter został na kolejną sześcioletnią kadencję mianowany zastępcą naczelnika urzędu okręgu Zamek-Mysłowice. W 1908 roku Carl Richter, zarządca taboru kopalni „Giesche”, został przeniesiony na emeryturę.

22 października 1910 roku odbyło się poświęcenie kościoła tymczasowego w budynku przerobionej kotłowni spółki „Giesche” w Janowie – Podgrubie. Przy drzwiach kościoła ksiądz Paul Dudek został serdecznie powitany przez przedstawicieli gminy, po czym rendant Carl Richter wygłosił następujące przemówienie – tłumaczenie S.P.:

„Czcigodny Księże Proboszczu! W imieniu gmin Janów i Giszowiec witam księdza najserdeczniej! Od niepamiętnych czasów tutejsza ludność pielgrzymowała do kościoła w Mysłowicach, aby tam przedkładać Najwyższemu swoje prośby i modlitwy dziękczynne. Idąc w parze z wielkim przemysłem, liczba mieszkańców w ostatnim czasie tak gwałtownie wzrosła, że zauważono różne braki w duszpasterstwie. Niektóre biedne dzieci i wielu inwalidów mogło dotrzeć do Mysłowic tylko z wielkim trudem, a niejeden dzielny, umierający górnik nie zdążył już za życia zostać tam przewieziony, by otrzymać ostatnie błogosławieństwo. A gdy w pobliskim Giszowcu miała powstać wielka kolonia, powzięto myśl, aby wybudować kościół tutaj, na miejscu. Mieszkańcy są jednak biedni, a teren stał się przez górnictwo niestabilny, dlatego sprawa posuwała się bardzo trudno. Spółka górnicza dostrzegła naszą potrzebę i ofiarowała nam wspaniałomyślnie działkę budowlaną, a tymczasem to miejsce, gdzie niegdyś składowano węgiel, urządzono jako miejsce modlitwy. Składając spółce górniczej należne podziękowanie, przekazuję Czcigodnemu Księdzu Proboszczowi, klucz z prośbą o poświęcenie tego miejsca i oddanie go modlitwie. Gratuluję tego nowego pasterskiego urzędu. Niech Bóg udzieli księdzu łaski i siły, aby prowadzić nas drogą miłości i sprawiedliwości aż do chłodnego grobu”.

16 grudnia 1912 roku Carl Richter został wybrany do dziesięcioosobowej rady parafialnej.5 lipca 1914 roku odbyło się położenie kamienia węgielnego pod budowę kościoła św. Anny w Janowie–Nikiszowcu. W kamieniu węgielnym umieszczono następujący dokument – poniżej w tłumaczeniu janowskiego wikarego Emanuela Płonki z roku 1935:

„W Imię Trójcy Przenajświętszej ! Roku Pańskiego tysiąc dziewięćset czternastego, w piątą niedzielę po Zesłaniu Ducha Świętego, za pontyfikatu papieża Piusa X., kiedy po śmierci ks. Kardynała Koppa, która nastąpiła 4. III. 1914 r. opróżnioną została stolica Książęco-Biskupia we Wrocławiu a biskup Hildesheimu dr. Adolf Bertram przez Kapitułę Katedralną 26. V. 1914 r. na biskupa Wrocławskiego wybrany, ale przez Stolicę Apostolską jeszcze nie zatwierdzony został, poświęcił komisarz biskupi, ks. Wiktor Schmidt, dziekan Mysłowicki, radca duchowny i proboszcz Najśw. Marii Panny w Katowicach, w 8 dni po swym złotym jubileuszu kapłańskim, kamień węgielny pod ten kościół, który ma się budować ku czci św. Anny.[…] Oby budowa ta za pośrednictwem św. Anny, Patronki tego kościoła, szczęśliwie do końca dobiegła ku zbawieniu dusz i ku czci Boga. (Pieczęć) Katolicki Zarząd Kościelny: Dudek, proboszcz, przewodniczący; Karol Richter.”

Oprócz tego aktu w kamieniu węgielnym znalazły się: plany kościoła wraz z opisem technicznym oraz będące wówczas w obiegu monety Cesarstwa Niemieckiego.

W maju 1920 roku zarządca taboru w stanie spoczynku Carl Richter został w Janowie mianowany przez komisję powiatową jednym z pięciu biegłych do zwalczania chorób zakaźnych na okres trzech lat.

14 czerwca 1922 roku Sąd Rejonowy w Katowicach wpisał do rejestru handlowego firmę Bank Raiffeisena, Towarzystwo Akcyjne z siedzibą w Katowicach. Kapitał zakładowy wynosił 8 000 000 marek, podzielonych na 8000 imiennych akcji po 1000 marek każda, które zostały objęte w całości przez założycieli.

Założycielami byli: dyrektor Augustin Letocha z Radzionkowa, były zarządca dóbr Karl Richter z Janowa, właściciel gospody Simon Ludyga z Piekar Śląskich, kupiec Benedikt Scheitza i kupiec Alfons Krawczyk, obaj z Katowic. Zarząd banku tworzył naczelnik banku Viktor Musiol z Katowic. Członkami rady nadzorczej byli: proboszcz i dyrektor związku Franz Buschmann z Bielszowic, proboszcz Paul Dudek z Janowa oraz dyrektor związku Max Sporisch z Katowic.

Z okazji 15-lecia samodzielnej parafii w Janowie można było w październiku 1925 roku przeczytać w katowickiej gazecie „Polonia” między innymi: „Rendantem kościelnym jest pan Karol Richter, emerytowany inspektor gospodarczy i były rendant gminny, obywatel poważania godny; zasłużył się wielce współpracą około utworzenia parafii Janów, jest też zastępcą przewodniczącego Zarządu Kościelnego.”

Carl Richter pozostawił po sobie rękopis kroniki gminy Janów. Trudno powiedzieć, kiedy rozpoczął nad nią pracę. Być może w roku 1886, który widnieje na pierwszej stronie, gdyż tytuł brzmi: „Die Gemeinde Janow (Schloss – Myslowitz). Bearbeitet von Carl Richter Fuhrwesen- und Ökonomie–Verwalter der Firma G. v. Giesches Erben und Gemeinde–Kassen–Rendant in Janow O/S. 1886“.[ Gmina Janow (Zamek – Mysłowice). Opracował Carl Richter, zarządca taboru i ekonomiczny firmy G. v. Giesches Erben oraz kasjer gminny w Janowie G.Śl. 1886” – S. P.] Ostatni wpis w kronice datowany jest na 10 grudnia 1923 roku.

Zastępca przewodniczącego rady parafialnej parafii Janów oraz jej skarbnik jak również emerytowany inspektor gospodarczy Karl Richter zmarł po krótkiej, ciężkiej chorobie 3 lutego 1926 roku przy Schulstraße 35 (ul. Oswobodzenia). Jego śmierć zgłosiła żona. Na akcie zgonu odnotowano ołówkiem po niemiecku: „krwawienie z narośli dziąsłowych”.

Jego żona, Marie Richter, zmarła nagle dwa miesiące później, 2 kwietnia 1926 roku przy Schulstraße 6 (ul. Oswobodzenia). Jej śmierć zgłosił syn Jerzy Richter (Georg). Był on mistrzem wagowym i mieszkał w Nikiszowcu przy Poststraße 2 (ul. Zofii Nałkowskiej). Na akcie zgonu dopisano ołówkiem po niemiecku: „udar serca”.

Karl i Marie Richter zostali pochowani na cmentarzu w Janowie. Ich grób nie zachował się do naszych czasów.

dr Stefan Pioskowik – socjolog, politolog, autor szkicōw ô geszichcie Gōrnego Ślōsnka, wierszy a humoresek. Narodzōny w roku 1962 w Katowicach-Janowie, miyszkŏ we Mysłowicach.