5 błędów, które robisz w języku śląskim, a o tym nie wiesz

Chociaż śląska gramatyka nie została uzgodniona ani nikt nie umówił się z nikim na temat wyboru reguł gramatycznych, to nie oznacza, że ze śląskim językiem możemy sobie robić, co nam się żywnie podoba. Błędy można napotkać nawet w publikacjach chcących uchodzić za poważne. Najczęściej są to błędy popełniane pod wpływem języka polskiego, dlatego w tym artykule przyjrzymy się kilku z nich.

Dalszŏ tajla artykułu niżyj

1. Rzeczowniki żeńskie miękkotematowe.

Nazwa może wiele nam nie mówić, ale chodzi o takie słowa żeńskie, których temat kończy się miękko, na przykład studnia, ziymia, tilapia, fajnisia. Te słowa odmieniamy inaczej niż po polsku, bo w dopełniaczu (kogo? czego?) mają one końcówkę -e, a nie -i. Zdarza się też często rozszerzanie tego -e na miejscownik i celownik, i pisanie studnie. To też błąd! Język śląski działa inaczej niż polski, gdzie mamy do studni, w studni, o studni. My rozróżniamy, że idziemy do studnie, ale gdy do niej wpadniemy, to jesteśmy w studni.

przypadek studnia ziymia
mianownik studnia ziymia
dopełniacz studnie ziymie
celownik studni ziymi
biernik studniã ziymiã
miejscownik studni ziymi
narzędnik studniōm ziymiōm
wołacz studnio ziymio

W ten sposób odmieniają się rzeczowniki z tematami miękkimi (zakończonymi na b′, ć, dź, f′, j, l, m′, ń, p′, ś, w′, ź) i miękkimi stwardniałymi (zakończonymi na c, cz, dz, dż, rz, sz, ż):

  • a bez tasie to wcale nie idzie (Kocynder, 1922)
  • Zaroz po weselu udali my sie autobusym, w piyknym oblyczu, z kołoczym w tasi (Duchy Wojny, A. Lysko)
  • Hanek zaszoł do masztalnie po miech i taki myjnszy z łowsym, […] (Z biegiem, B. Dzierżawa)
  • ci wachtyrze i inszpechtōr leżeli w masztalni, wszycko ôżarte (Ôtoka kole Prudnika, 1959)
  • Ale jŏch tej rōże nie kupił, prawi, jŏch jōm dostoł ôd jednego zwierzyńcia (Cierlicko, 1897)
  • W mojym ôgrōdeczku kwitnie rōżyczka, cōż po rōży kyj ôpadnie (Pogorzelec, 1869)
  • W siyni zastąpili ji droga Mama i wrazili do tasze oskubanego kokotka. (Duchy Wojny, A. Lysko)
  • Chop jak szpic, a w taszy niy mŏ nic. (Piechocice)

Podobnie odmieniają się słowa zapożyczone, które kończą się na -ijŏ i -yjŏ:

przypadek kōnstytucyjŏ kartografijŏ
mianownik kōnstytucyjŏ kartografijŏ
dopełniacz kōnstytucyje kartografije
celownik kōnstytucyji kartografiji
biernik kōnstytucyjõ kartografijõ
miejscownik kōnstytucyji kartografiji
narzędnik kōnstytucyjōm kartografijōm
wołacz kōnstytucyjo kartografijo
  • kupiec mioł syna we sztudyji i tyn syn bōł do dōm z tyj sztudyje przijechoł (Pogorzelec, 1869)
2. Rzeczowniki nijakie miękkotematowe.

Chodzi o pewną grupę słów kończących się na -e, na przykład robiynie, stolecie, podziymie, wesele. One w dopełniaczu, inaczej niż po polsku, przybierają końcówkę , o czym wiele osób zapomina. Zdarza się też często, że ktoś idzie w przeciwną stronę i ponieważ po polsku jest tego stulecia i te stulecia, używają końcówki też w liczbie mnogiej. Po śląsku te dwie formy się rozróżnia.

przypadek l. poj. l. mn.
mianownik stolecie stolecia
dopełniacz stoleciŏ stoleci
celownik stoleciu stoleciōm
biernik stolecie stolecia
miejscownik stoleciu stoleciach
narzędnik stoleciym stoleciami
stoleciōma
wołacz stolecie stolecia

Co ciekawe, jest też wiele nazw miejscowych, które odmieniamy w ten sam sposób. Jedziemy do Jastrzymbiŏ, Ôpolŏ, Koźlŏ, Zŏbrzŏ, Zŏłynżŏ, Chebziŏ, Zŏgłymbiŏ itd. Należy pamiętać, że tak odmieniamy tylko rzeczowniki nijakie. Formy typu do Bytōmiŏ albo Wrocławiŏ są rażącym błędem.

Trzeba też pamiętać, że istnieją też słowa kończące się na -e, ale nieodmieniające się w ten sposób, na przykład morze albo pole. One wyewoluowały w inny sposób niż przedstawione wyżej i choć brzmią podobnie, odmieniają się z -a w dopełniaczu. Na pewno wymagają one opisania, którego aktualnie brak.

  • Kej leżołch bez świedōmiŏ i bez przitōmności. (Brian Merriman, Sōnd ô Pōłnocy, przekłŏd Mirosław Syniawa)
  • Potyj my już mieli ino dozwolōno przijś w zygrodach cebulkã sadzić, tak do warzyniŏ. (Gostōmia kole Prudnika, 1959)
  • Jak sobie tak cłowiek uwozy te wsystkie kozania, co Oni je u nos pedzieli (Hermann Koelling, Prośliccy)
  • Trza się uwijać, bo jakby tak co z tego Getrudzinego weselo było, to juz trza zawczasu suć pierzyny i zogłówki. (Kocynder, 1920)
  • Dyć wom padom, kożdy poniedziałek i wtorek a casem jesce i we strzoda po trzy i śtyry wesela. (Kocynder, 1920)
3. Czasowniki z obocznością o:ŏ

W języku polskim w zależności od aspektu, możemy kogoś zaprosić lub zapraszać, przeprosić lub przepraszać. Jeżeli mówimy po śląsku, to przejście albo nie isnieje (GOP, okolice Rybnika albo Cieszyna) lub (w Opolskim) pojawia się w tym miejscu dyftong ou lub au. Zbyt często widzi się formy zapraszōmy, przepraszōm, pōmagōm. Jedynymi prawidłowymi formami jest zaprŏszōmy, przeprŏszōm, pōmŏgōm.

dokonany niedokonany
pozdrowić pozdrŏwiać
zaprosić zaprŏszać
pōmōc pōmŏgać
wymōwić wymŏwiać
zasłōnić zasłōniać
ôdnowić ôdnŏwiać
  • Jak tu jeszcze bydziecie stoć w koszarach, to cie zaproszom na odpust… (Duchy Wojny, Alojzy Lysko)
  • Tóż serdecznie przeproszom, jeżelich jaką obraził (Gość Niedzielny, 1925)
  • dziadek idzie ku niymu, rzecze mu Boże pōmŏgej, a ôn mu ôdpowiedzioł, co mie ty pōmożesz (Michałkowice, 1869)
4. Używanie form gŏdŏć, pisŏć.

W języku śląskim istnieje bardzo skąpa grupa czasowników, które kończą się na -ŏć i możemy je od razu wymienić: stŏć, przŏć, grzŏć, lŏć, wiŏć, dziŏć, piŏć, krŏć, śmiŏć, bŏć. Mają one taką końcówkę z powodu tzw. ściągnięcia, czyli procesu, który z prasłowiańskich stojati, prijati, grějati itd. wyrzucił -j-. Wtedy ludzie zaczęli wymawiać dwie samogłoski obok siebie, co brzmiało jak jedna długa. A skoro brzmiało jak jedna długa, to po jakimś czasie zmieniło się w ŏ, zgodnie z historią śląskiego języka. Co ciekawe, gdy odmieniamy te słowa, nadal możemy usłyszeć pozostałość po starej formie: stojã, przajã, grzejã, lejã, wiejã, dziejã, piejã, krojã, śmiejã, bojã.

Żadne inne czasowniki nie mają końcówki -ŏć, więc mówimy gŏdać, pisać, czytać, skŏkać.

  • Francek sie aże po rance szczypoł, bo sie mu chciało śmiŏć (Budziska, 1932)
  • Niż jeszcze dojechali ku tymu Gogōwku, to ich woda chciała całŏ zalŏć. (Dzierżysławice, 1958)
  • Takigo niy ma bŏć sie co zwiōnzaniŏ. (Ajschylŏs, Prōmytojs Przibity, przekłŏd Zbigniew Kadłubek)
5. Rzeczowniki męskie mające w ostatniej sylabie -ŏn lub -ŏd, np. bergmōn, przikłŏd.

W języku prasłowiańskim występowały jery. To były bardzo krótkie samogłoski, które zanikły około X-XI wieku. W języku prasłowiańskim nie było też słów kończących się spółgłoską i niekiedy słowa kończyły się normalnymi samogłoskami, a niekiedy jerami. Gdy jery zanikły, ludzie zaczęli poprzedzające je w słowach samogłoski wymawiać dłużej. Jeżeli było to długie a, to zmieniło się ono po latach w ŏ. Dlatego własnie mówimy jedyn rŏz, ale dwa razy, to lato, ale tych lŏt. Zdarzają się nawet formy bŏb, żŏb i szŏt zamiast babōw, żabōw i szatōw. Są one całkowicie spójne ze śląską fonetyką i chyba równie prawidłowe.

bergmōn przikłŏd
l.poj. l.mn. l.poj. l.mn.
mianownik bergmōn bergmany
bergmani
przikłŏd przikłady
dopełniacz bergmana bergmanōw przikładu przikładōw
celownik bergmanowi bergmanōm przikładowi przikładōm
biernik bergmana bergmanōw przikłŏd przikłady
miejscownik bergmanie bergmanach przikładzie przikładach
narzędnik bergmanym bergmanami
bergmanōma
przikładym przikładami
przikładōma
wołacz bergmanie bergmany
bergmani
przikładzie przikłady

Trzeba pamiętać, że gdy w języku polskim oboczności takie występują tylko w parze ó:o (dwórdworu, gródgrodu), po śląsku mamy aż trzy takie pary: o:ō (też dwōrdworu), a:ŏ (przikłŏdprzikładu), e:y (chlybchleba, niedźwiydźniedźwiedzia). Wszystkie one są wynikiem wspomnianego wyżej procesu.

  • […] ôn dycko szoł na dōł, jak bergmani szramy kōńczyli (Pamiętnik Górnika, E. Jeleń)
  • Ubrany jak bergmōn, czŏpka z tym puszym (Piekary, 1955)
  • Rŏz na przikłŏd jedyn gōniec źle gōnił. (Kocobyndz, 1907)
  • Kiedyś dlo przikładu, dowiedzioł żech sie, wiela, przeszło 100 lot tymu we Lwowie, […] (Jurek Ciurlok, Trybuna Górnicza, 2009)

Pamiętajcie jednak, że Irlandczycy mawiają, że lepiej mieć zepsuty irlandzki niż elegancki angielski, dlatego wszystkie te punkty nie mają Was zniechęcić do gŏdaniŏ, tylko mają na celu zwrócenie uwagi na niektóre sprawy. Nauka języka nigdy nie jest skończona, dlatego próbujcie mówić, pisać, wsłuchujcie się w to, jak mówią ludzie wokół Was. Najlepszą nauką jest właśnie ćwiczenie.

Grzegorz Kulik

Grzegorz Kulik

Tumacz, publicysta, popularyzatōr ślōnskij mŏwy. Autōr ślōnskich przekładōw „A Christmas Carol” Charlesa Dickensa, „Dracha” Szczepana Twardocha i ger kōmputrowych Euro Truck Simulator i American Truck Simulator.

Jakeście sam sōm, to mōmy małõ prośbã. Budujymy plac, co mŏ reszpekt do Ślōnska, naszyj mŏwy i naszyj kultury. Chcymy nim prōmować to niymaterialne bogajstwo nŏs i naszyj ziymie, ale to biere czas i siyły.

Mōgliby my zawrzić artykuły i dŏwać płatny dostymp, ale kultura powinna być darmowŏ do wszyjskich. Wierzymy w to, iże nasze wejzdrzynie może być tyż Waszym wejzdrzyniym i niy chcymy kŏzać Wōm za to płacić.

Ale mōgymy poprosić. Wachtyrz je za darmo, ale jak podobajōm Wōm sie nasze teksty, jak chcecie, żeby było ich wiyncyj i wiyncyj, to pōmyślcie ô finansowym spōmożyniu serwisu. Z Waszōm pōmocōm bydymy mōgli bez przikłŏd:

  • pisać wiyncyj tekstōw
  • ôbsztalować teksty u autōrōw
  • rychtować relacyje ze zdarzyń w terynie
  • kupić profesjōnalny sprzynt do nagrowaniŏ wideo

Piyńć złotych, dziesiyńć abo piyńćdziesiōnt, to je jedno. Bydymy tak samo wdziynczni za spiyranie naszego serwisu. Nawet nojmyńszŏ kwota pōmoże, a dyć przekŏzanie jij to ino chwila. Dziynkujymy.

Spōmōż Wachtyrza

Cyntrum Preferyncyji Prywatności

Potrzebne

Zbiory cookies potrzebne do nojbarzij podstawowych funkcyji serwisu: zgoda na politykã prywatności (gdpr) i informacyjŏ ô blokowaniu reklam (anCookie), testowy zbiōr ôd platformy (wordpress_test_cookie)

gdpr, anCookie, wordpress_test_cookie

Ino po zalogowaniu

Zbiory cookies potrzebne do byciŏ zalogowanym w serwisie.

wordpress_logged_in_, wordpress_sec_, wp-settings-time-