Tyn Ritter Toggenburg

Tekst pochodzi ze Bibliŏtyki Silling, co zbiyrŏ ślōnske teksty do pōmocy przi nauce ślōnskigo jynzyka. Wiyncyj tekstōw idzie znojś na strōnie ôd Bibliŏtyki.

Kōmyntŏrz do utworu

Tyn Ritter Toggenburg to parodystyczny przekłŏd klasycznyj ballady Friedricha Schillera Ritter Toggenburg autorstwa Dr. Haase. Piyrszy rŏz pokŏzoł sie we 1889 roku, a dŏwnij niy patrziło sie na niego jak na dobrõ literaturã. Haase napisoł i wydoł wiyncyj parodyji Schillera, a – chociŏż postrzōd Ślōnzŏkōw ône były popularne – rozmajci przijezdni głosiciele polskości na Ślōnsku ôbskarżali je ô lachanie sie z polskigo jynzykaI.

Ôd strōny jynzykowyj utwōr je pisany kluczborskōm ôdmianōm ślōnskigo jynzyka. Widzymy w nim cechy, co sie skłŏdajōm na tyn regiōn:

  • sycynie,

  • dyftōngicznŏ wymŏwa -oł-,

  • ôdmiana nŏrzyndnika liczby mnogij ze kōńcōwkōm -ōma.

Leksykalnie Haase używŏ srogij liczby germanizmōw, co ô nich ciynżko pedzieć, czy były używane dziynnie, abo autōr użōł ich dlŏ efektu. We tekstach gwarowych tamtego czasu niy ma takij liczby zapożyczyń. Fakt, że tukej ône sōm pisane we niymieckij ôrtografiji, jeszcze barzij skazuje, iże to były elymynta, co niy były widziane za part ślōnskigo jynzyka. Tego typu słowa sōm pisane kursywōm, a jejich znaczynie je podane we przipisach.

Dalszŏ tajla artykułu niżyj

Ôryginalnŏ ôrtografijŏ utworu je polskŏ ôkrōm wyżyj spōmnianych germanizmōw. Tukej je ôna zmiyniōnŏ na połny alfabet ślabikŏrzowy. Słowa we niymieckij ôrtografiji sōm zapisane fōnetycznie, zlikwidowane było tyż sycynie, ale ôstawiōne były inksze cechy. We niykerych miyjscach poprawiōnŏ była ôdmiana słōw, nawet kosztym rymōw abo rytmu, bo Haase niy boł sie używać polskich formōw, na przikłŏd pośrodka etc. Przi takich poprŏwkach ôryginalnŏ forma je podanŏ w przipisie.

Dej pozōr tyż:  Stracōne ślōnske miasta: Ôsobłoga

Tyn „Ritter Toggenburg”

Strasznie smutnŏ bojka ôd Schillera. Tak na szpas iberzecowanŏ1 przez Dr. Haase w Szczecinie

„Jŏ wōm przajã, Panie Ritter,

Jako siostra bratu,

Lecz za chopa2 bych nie chciała

Wos ô dobra światu.

Czy wŏs widzã iś, przichodzić,

To mi kaff3 i jedno,

Czy płaczecie, to se myślã,

Że wōm bardzo biydno”.

 

Tak pedziała, ôn zabladnōł,

Prandko sie zgotowoł,

Wlŏz na kōnia, pokłōniōł4 sie,

Rankã pocałowoł.

Potym ale doł zatrōmbić,

Wojnã roznajmować,

Krziż na piersiach, ku świyntymu

Grobu chcioł walować5.

 

Tam sie jego ludzie prali

Szablōm i gwerami,

Helmy ich jak słōńce świycōm

Miyndzy poganami.

Ôsobliwie przed tym Rittrym

Turcy wymiatali,

Lecz mu myśli do tej dziochy

Z serca nie wygnali.

 

Wiync jak rok to bōł pōnosiōł,

Wziōn sie langwajlować6,

Ku kochance go teschniło,

Nie chcioł już wojnować.

Wlŏz na łōdź, co tam przi sztrańdzie7

Zegle8blehowała9

I powrōciōł sie do dōmu,

Dzie ôna miyszkała.

 

A na dźwiyrzi10 jeji11 zōmku

Klupie i bantuje,

Jedyn suga12, co go poznoł,

Płaczōnc ôtwieruje:

„Już jij niy ma, ôdpowiedzioł,

Ktōrōm tu łowicie,

Do klŏsztora sie wydała,

Tam jōm uwidzicie”.

 

Jak to słyszoł, to ôpuściōł

Swojich fotrōw zōmek,

Gwer i szablã wciep do pieca,

(Cōż za gupi13 Tōmek14!)

Potym ślŏz z tej Toggenburgi,

Dej pozōr tyż:  Stracōne ślōnske miasta: Ôsobłoga

Cudzy, niypoznany,

Bo pōciynne15 mioł galoty,

Flauszrok16 potargany.

 

Wiync chałupkã w ôkolicy

Tejże sie zbudowoł,

Dzie klŏsztorek jak z postrzodka17

Lipōw wyglōndowoł.

A ôd rana aż do nocy

Tam na stołku siedzioł,

Co sie koło niego dzioło18,

Ô tym nic nie wiedzioł.

 

Ku klŏsztorze tylko patrzoł

– Mie by sie studziyło19 –,

Aż ôkynko swyj kochanki

Mu sie ôtworziło.

Aż sie ôna pokŏzała,

Palcym pogroziyła,

Kushand20 słusznie mu dociepła,

Aż mu zaś zniknyła.

 

Potym sie na łōżko pociep,

Wszak mu serce biyło21,

Radowoł sie, gdy we śpiku

Mu sie ô nij śniyło22.

Kilka lŏt wiync nad tym przeszło,

Nadzieja niy zmarła,

Ôn tam czekoł, aż kochanka

Ôkno mu ôtwarła.

 

Aż sie ôna pokŏzała,

Palcym pogroziyła23,

Kushand słusznie mu dociepła,

Aż mu zaś zniknyła.

Wiync tak siedzioł w jedno rano,

Borŏk, karlus zmŏrz24,

Ku ôkynku bladŏ, mŏrtwŏ

Wyglōndała twŏrz.

Tekst pochodzi ze Bibliŏtyki Silling, co zbiyrŏ ślōnske teksty do pōmocy przi nauce ślōnskigo jynzyka. Wiyncyj tekstōw idzie znojś na strōnie ôd Bibliŏtyki.

IJęzyk użyty w tych broszurach jest ścisłym odzwierciedleniem gwary rozpowszechnionej jeszcze około roku 1890 w miasteczkach górnośląskich. Szczególnie przodowały w używaniu tak zepsutego języka polskiego Żory lub Żary i Wodzisław w powiecie rybnickim. […] Karol Miarka nie życzył sobie figurowania na wydawnictwie zniesławiającym język polski. Taką gwarą posługiwali się rodzice i dziadkowie przeważnych tych centrowców, którzy dzisiaj uważają się za rodowitych Niemców. Tym czasem przodkowie ich języka niemieckiego w ogóle nie znali. Jan Kwiatkowski, „Z siedziby Karola Miarki”, Drukarnia „Dziedzictwa” w Cieszynie, Katowice 1938. Autōr narodziōł sie w Poznaniu, a na Gōrny Ślōnsk przijechoł na pŏrã lŏt we 1890 roku, żeby robić we durkarni ôd Karola Miarki.

Dej pozōr tyż:  Stracōne ślōnske miasta: Ôsobłoga

1przełożōnŏ; ôryg.: übersetzowanoł

2ôryg.: chłopa

3ôdciepy; ôryg.: kaff

4ôryg.: pokłōnoł

5iś na pōńć

6cnić sie; ôryg.: langweilować

7ôryg.: strandzie

8żagle ôryg.: Segle

9nadmuchowała; ôryg.: blaehowała

10ôryg.: dwierzy

11ôryg.: jejej

12ôryg.: sługa

13ôryg.: głupi

14ôryg.: Thomek

15ôryg.: płócienne

16zalōnik; ôryg.: Flauschrock

17ôryg.: pośrodka

18ôryg.: działo

19ôryg.: studziło

20pocałunek posłany rynkōm; ôryg.: Kusshand

21ôryg.: biło

22ôryg.: śniło

23ôryg.: pogroziła

24ôryg.: zmoż

Foto na wiyrchu: Tim Rebkavets

Społym budujymy nowo ślōnsko kultura. Je żeś z nami? Spōmōż Wachtyrza

Grzegorz Kulik

Tumacz, publicysta, popularyzatōr ślōnskij mŏwy. Autōr Korpusu Ślōnskij Mŏwy, ślōnskich przekładōw „A Christmas Carol” Charlesa Dickensa, „Dracha” Szczepana Twardocha, „Le Petit Prince” Antoine de Saint-Exupéry'ego i „Winnie-the-Pooh” A. A. Milne, jak tyż ger kōmputrowych Euro Truck Simulator i American Truck Simulator. Laureat Gōrnoślōnskigo Tacyta za rok 2018.

Śledź autora:

Jedyn kōmyntŏrz ô „Tyn Ritter Toggenburg

  • Avatar
    20 lutego 2021 ô 18:57
    Permalink

    Subiektywnie, dlo kogo, Foto rzōndzi poniymiecku, to niyma Sam Jakos ekstra duzo germanizmōw. Dlo ôtoczynio Kaj ôbiegowy wele ślōnskigo bōl Abo je niymiecki, to Norma Jako i tedy, Tak i dzisiej. Zopis z niymiecka niy dziwi, trocha to kosztuje iberwindungu, “ö, ü, sch, u, v, rs, zi” pomiyniac na “y, i, sz, ō, f, rz, ci” itd. Abo odciepnōńc pisanie Prämie niymieckij substantiwōw z wielgij litery Wiankszośc publikacyji patrzalo a durch patrzi publikowac Dialekt Jak noczyścij lechicki. Godka ôsōb barzij zsocjalizowanych WE mowie niymiecki lezalo raczy dycki poza interesōm Dialektologiji polskij. Wielgōm terōm incognitōm je pod tym zglyndym ksztaltowanie sie mowy ślonskij w RFN Po 45 roku, aze Po dzis dziyń. Czyli zblizonymu ôtoczynio WE jakim przebywol Haase Respekta, ze niymiecki znol. Pisanie Po ślōnsku ze rōwnoleglōm znajōmościōm mowy niymieckij naciepuje czansto pytani uzyc germanizmu, ftory przichdzi piyrwszy na jynzyk, Abo szukac polskigo slowka zrozumialego dlo Ślōnzokōw socjalizowanych WE mowie polskij bez szkoly media ksiōnzki cajtōngi, urzyndy etc. (Haase miol stym radszyj miyjszy dylemat, Bo zajego czasōw mowa niymiecko WE tyj kwestyji miala prosperity)? Kōmizm tego utworu polegol na miszungu ortografiji polskij a niymieckij. Pytani do czytaczy tego iberzecōngu na ślabikorz je, ejzli ôn je dalij parodystyczny Abo JUZ radszyj kuli ślabikorza straciōl JUZ blank tyn Charakter?

    Ôdpowiydz

Ôstŏw ôdpowiydź

Twoja adresa email niy bydzie ôpublikowanŏ. Wymŏgane pola sōm ôznŏczōne *

Jakeście sam sōm, to mōmy małõ prośbã. Budujymy plac, co mŏ reszpekt do Ślōnska, naszyj mŏwy i naszyj kultury. Chcymy nim prōmować to niymaterialne bogajstwo nŏs i naszyj ziymie, ale to biere czas i siyły.

Mōgliby my zawrzić artykuły i dŏwać płatny dostymp, ale kultura powinna być darmowŏ do wszyjskich. Wierzymy w to, iże nasze wejzdrzynie może być tyż Waszym wejzdrzyniym i niy chcymy kŏzać Wōm za to płacić.

Ale mōgymy poprosić. Wachtyrz je za darmo, ale jak podobajōm Wōm sie nasze teksty, jak chcecie, żeby było ich wiyncyj i wiyncyj, to pōmyślcie ô finansowym spōmożyniu serwisu. Z Waszōm pōmocōm bydymy mōgli bez przikłŏd:

  • pisać wiyncyj tekstōw
  • ôbsztalować teksty u autorōw
  • rychtować relacyje ze zdarzyń w terynie
  • kupić profesjōnalny sprzynt do nagrowaniŏ wideo

Piyńć złotych, dziesiyńć abo piyńćdziesiōnt, to je jedno. Bydymy tak samo wdziynczni za spiyranie naszego serwisu. Nawet nojmyńszŏ kwota pōmoże, a dyć przekŏzanie jij to ino chwila. Dziynkujymy.

Spōmōż Wachtyrza