Ślōnske litery na twōj kōmputer

Kaj idzie znojś “ślōnske” litery na tastaturze? Jak sie używŏ “ślabikŏrzowych” znakōw – tych, co je widzicie na Wachtyrzu a u mocki inkszych, co piszōm po ślōnsku? Zebralimy pŏra przidajnych nŏrzyńdzi, cobyście już niy musieli za nimi szukać.

Dalszŏ tajla artykułu niżyj

Instalacyjŏ ślōnskij tastatury

Zebier sie a zainstaluj te pliki:

Windows: zebier
Mac: zebier

  • Ślōnski ukłŏd na Linuksie idzie ôbrać przi instalacyji systymu abo we sztelōnkach tastatury.
  • Instalacyjŏ na Macu mŏ instrukcyjŏ we zbiorze readme (dziyńki slaskistyl.pl).
  • Windows: Sztartnij instalatōr, doczkej kole piytnŏstu sekund. We pasku zadań, abo z kneflami: prawy Shift + prawy Control, bydzie szło przeciepować miyndzy układami tastatur, bez przikłŏd z polskij gŏdki na ślōnsko i nazŏd.
“Ślabikŏrzowe” litery

We “Gōrnoślōnskim ślabikŏrzu” ôryginalnie je piyńć ekstra liter. Nojczynścij używŏ sie “ô” i “ō”, kere po leku poradzi wysłyszeć kożdy, co znŏ gŏdka. Ku tymu używane je jeszcze “ŏ”, skuli kerego idzie jednako zapisować te -o/-ou/-au, co Ślōnzŏki gŏdajōm roztōmajcie podug tego, kaj erbli gŏdka. Dwōch liter z welōm: “ã” i “õ” używajōm ino szpece i niy ma ich we wiynkszości ksiōnżek i tekstōw w necu.

Ô (uo) jak we słowach “ôkno” abo “ôstuda” – Alt+o
Ō (ů) jak we “dōm” abo “rechtōr” – Alt+u

Ekstra (bez musu):
Ŏ (normalne o na wschodzie, ou wele Ôpolŏ) jak we “trŏwa” abo “jŏ” – Alt+a
à (a/am/nosowe a) jak we “robiã”, “pierã”, “(kogo? co?) krowã” – Alt+e
Õ (nosowe o) kōniec przimiotnika we bierniku i kōniec słōw, co sie kōńczōm na -yjŏ i -ijŏ tyż we bierniku: “(kogo? co?) rewolucyjõ” – Alt+p

Sam je wideo ôd Grzegorza Kulika, w kerym ślabikŏrz je wytuplikowany.

Ô

Piyrszŏ z nich to o ze cyrkumfleksym, ale bydymy na nia gŏdać o z daszkym. We ślōnskij gŏdce we wiynkszości słōw, co sie zaczynajōm na o, nasza wymŏwa sie tak choby ôtwiyrŏ, prŏwda? Ôna sie ôtwiyrŏ. Ale skuli tego, że w niykerych wariantach we gŏdce idzie pedzieć otwiyrŏ: Ona sie otwiyrŏ (i to niyma błōnd), ôznaczōmy to takōm literōm, coby kożdy mōg sie to przeczytać po swojimu.

Tyn knif wymŏwianiŏ idzie znojść już we brifie Ambrożego Szklŏrza z Ôlesna ze 1574 roku, kery żałuje sie przed ksiyńciym:

[…] ôni na to nic niydbajōncy tego jij niy chcōm wydać z takowyj ôjczyzny i macierzyzny. Gdyż jŏ ubogi czowiek żałowałech sie przed jejich panym, panym Piotrym Biskupskim, a ôn im przikazowoł, aby sie s niōm zgodzili dobrowolnie, a ôni na to jij jyno […] talarōw postymplowali nad testamynt, a testamyntu ôpisanego niy chcōm ôkazać,…

Je ino jedyn wyjōntek, kaj ô niy stŏwŏ na przodku słowa: we nowszych niymieckich zapożyczyniach, jak ōma, ōpa abo ōberiba. Bez to piszymy: ôkno, ôko, ôstuda, ôbalić, ôgyń, ale ōły, ōnmyglich.

Ō

I to je ta drugŏ litera we ślabikŏrzowym alfabecie. To je o z makrōnym i niy wiym, jak na nia inakszyj pedzieć. To je głoska, co je nojbarzij typowŏ dlŏ ślōnskij gŏdki. Po polsku ôna sie straciyła pŏra stoleci tymu i bez to ludzie niy wiedzōm, jak ja zapisać. Jedyn ja zapisze jako u, a jedyn jako o, bo to je coś miyndzy o i u, pra?

Ale niy gŏdōmy Ślonsk, niy gŏdōmy Ślunsk, ino gŏdōmy Ślōnsk. Niy gŏdōmy chopcuw, niy gŏdōmy chopcow, ino godōmy chopcōw. Niy rechtor, niy rechtur, ino rechtōr. Po polsku tyż sie kejś tak gŏdało, ale terŏz sie to wymŏwiŏ jako normalne u. Bez to mŏcie u ôtwarte i u zawarte. U ôtwarte sie dycki wymŏwiało jak u, a u zawarte sie wymŏwiało jak po ślōnsku.

Ślōnske ō idzie znojść dycki przed głoskami nosowymi: m, n, ń, i tam, kaj po polsku je u zawarte. Bez to piszymy: wōngel, dōm, siednōńć, chopōw, rechtōr, drōt, bōty. Te dwa ôstatnie to sōm wyjōntki, w kerych po ślōnsku wymŏwiŏ sie blank inakszyj niż po polsku i niy ma na to prawidła. Trza sie tego nauczyć.

Ŏ

I ôstatniŏ litera we tym alfabecie to je o z brewisym, na kero bydymy gŏdać o z ptŏszkym. We gŏdce mōmy trzi knify wymŏwianiŏ tego. Na wschodzie je to normalne o, tak jak gŏdōm jŏ. Ale za Gliwicami, bez Strzelce, aż za Ôpole wymŏwiŏ sie to ou. Tak samo gŏdŏ Jan Roś ze Sowina we tekście z 1956 roku: Joł sie najmnōł do polowanioł i tak samo gŏdŏ Chop w kuchni. Za to miyndzy Koźlym, Raciborzym, Głubczycami i Prudnikym gŏdŏ sie au. Tak gŏdoł Feliks Steuer, stōnd ôd niego dzieło mŏ tytuł Ostatni gwojźdźaurz. Jakby ôn bōł z Bytōmia, toby tytuł bōł Ôstatni gwoździŏrz.

Kedyś, jak po czesku, ślōnsku i polsku gŏdało sie tak samo, to ślōnske o, ou, au wymŏwiało sie inakszyj. To było duge a. I to duge a po polsku sie skrōciyło do normalnego a, po ślōnsku przeszło w to, jak dzisiej gŏdōmy, ale po czesku ôno durch normalnie fōnguje. Bez to po polsku gŏdŏ sie trawa, po ślōnsku trŏwa, a po czesku tráva. Czeskŏ Republika po Czesku to je Česká republika, a po polsku Republika Czeska. Stōnd wiymy, kaj sie dŏwŏ o z ptŏszkym. Jak po polsku je a, a po ślōnsku o, to na 90 procynt tam bydzie tyn brewis. Na 90%, bo sōm dwa wyjōntki: Jak pō nim stoji ł abo j, to piszymy to jako normalne o. Bez to piszymy: kołŏcz, mŏsz, zielōnŏ trŏwa, rewolucyjŏ, ale mioł, cołki, znojść, nojsrogszy.

Tekst zrychtowany podug posta na strōnie grzegorzkulik.pl

Jakeście sam sōm, to mōmy małõ prośbã. Budujymy plac, co mŏ reszpekt do Ślōnska, naszyj mŏwy i naszyj kultury. Chcymy nim prōmować to niymaterialne bogajstwo nŏs i naszyj ziymie, ale to biere czas i siyły.

Mōgliby my zawrzić artykuły i dŏwać płatny dostymp, ale kultura powinna być darmowŏ do wszyjskich. Wierzymy w to, iże nasze wejzdrzynie może być tyż Waszym wejzdrzyniym i niy chcymy kŏzać Wōm za to płacić.

Ale mōgymy poprosić. Wachtyrz je za darmo, ale jak podobajōm Wōm sie nasze teksty, jak chcecie, żeby było ich wiyncyj i wiyncyj, to pōmyślcie ô finansowym spōmożyniu serwisu. Z Waszōm pōmocōm bydymy mōgli bez przikłŏd:

  • pisać wiyncyj tekstōw
  • ôbsztalować teksty u autōrōw
  • rychtować relacyje ze zdarzyń w terynie
  • kupić profesjōnalny sprzynt do nagrowaniŏ wideo

Piyńć złotych, dziesiyńć abo piyńćdziesiōnt, to je jedno. Bydymy tak samo wdziynczni za spiyranie naszego serwisu. Nawet nojmyńszŏ kwota pōmoże, a dyć przekŏzanie jij to ino chwila. Dziynkujymy.

Spōmōż Wachtyrza

Cyntrum Preferyncyji Prywatności

Potrzebne

Zbiory cookies potrzebne do nojbarzij podstawowych funkcyji serwisu: zgoda na politykã prywatności (gdpr) i informacyjŏ ô blokowaniu reklam (anCookie), testowy zbiōr ôd platformy (wordpress_test_cookie)

gdpr, anCookie, wordpress_test_cookie

Ino po zalogowaniu

Zbiory cookies potrzebne do byciŏ zalogowanym w serwisie.

wordpress_logged_in_, wordpress_sec_, wp-settings-time-