Kornel Sadowski: Richtig nerwujōncy gezec

Bezmała tydziyń do zadku we polskim amcie politykery juzaś przegłosowali gezec kludzōncy ze ślōnskiygo jynzyk regionalny. Po prowdzie czekōmy jeszcze na weto ôd doktōra pryzydenta i przidzie nom cołki tym bajzel ciś ôd nowa. Póki zaś godka je na medialnym tapecie poradzimy uwidziyć richtig inkszy bajlez, kery wyrobio się we polskim komyntariacie, pode kożdym  postym o tym gezecu. Eli keremu bez cufal się ôtwar tyn  zasuty gupotom sztel Augiasza spokopił, iże momy do czynienio ze wielgimi nudlami ciepnientymi na uszy. Czynsto je to czysty hejt a brak szacunku, kery dotyczy „gwarowości” godki a niyistnieniu ślōnskyj nacyje.

Podziwiołech się tyj necowyj haji i mi mogą się spokopić jak znerwowane som anonimowe konta na Facebooku i X-ie. Zebroł żech pora tych komyntarzy i potajlowałech je na trzi koncki. Poczytomy się je razym i zrychtujemy mało analize.

Ino langsam rostomili! Niy ôstowia wos, ze ino analizom! Postarom się dociepać wom we rynce  trocha argumyntów, kere mogecie sie używać do noszego małego krigu ze niywiedzom i brakiym szacunku, kery dostojemy od noszych polskich bracików. Zapraszom

Startnemy od absznitu piyrszego, kerym bydzie: Absznit Lingwistyczny. Tygo komyntorza perzony rychtujōnce portale jak Onet, Dziynnik Zachodni, Ślązag etc, poczytali tauzyny (eli powiym dziysiōntki tauzynów, to niy pomyla się fest) a je to: „Niy ma jynzyka ślōnskiygo. Je gwara.” – szrajbniynte tak, abo trocha inkszyj.

Ja! Rchtig niy ma. Gezec jeszcze niy wyloz z amtu (jeszcze synat) i niy je szrajbniynty bez pryzydenta, ale zdo mi się, iże tym komyntarz mo wymiar omnitemporalny. Eli wtoś nom próbowoł wytuplikować, iże nigdy godka niy bydzie jynzykiem, bo je gwarom. I tukej, we tyj drugiyj tajli komyntorza, momy upfal. Eli idzie ô ślōnsko godka niy mogemy jyj mianować „gwarom”, pryndzej je to grupa gwar, co po prowdzie wyłazi poza definicjŏ „gwary”, kero je „lokalnom odmianom jynzyka”.[1] We godce ślōnskiyj mogemy ôsprowiać ô gwarze ciyszyńskiyj, pszczyńskiyj, katowickiyj i dalyj, dalyj… kero to razym cuzamyn rychtujom nom dialekt ślōnski. A jako je różnica miyndzy dialyktym a jynzykiem pedzioł już we zeszłym wiyku Max Weinreich – „Jynzyk je to dialekt we armiom a flotom”.[2] Momy zatym we piyrszyj tajli recht – bo richtig JESZCZE niy ma jynzyka ślōnskiygo. Drugie zdanie mo upfal leksykalny. (Mom gyfil, iże skuli braku wiydzy, eli wiynkszoś upfali ze tygo gatunku).

Absznit typu Miodek – je noszym drugim absznitym. Już niy byda godoł, iże wiynkszość tych echt poloków kerzi cytujom profysora niy mo pojynciŏ czym je „przecinek”, abo „kropka”. We kereś tajli felietonu „Gynau Prowda” pedziołech, iże słowa Miodka ze 2011 roku bydom jeszcze do nos wracać. Pon prof. uważōł wtedy (czy dalyj tak uważo niy wiym, niy weryfikowołech tygo), iże ślōnski niy funguje jako ganc jynzyk.  Eli wtoś powołuje sie na prof. Miodka eli autorytyt we lingwistyce (kerym to po prowdzie je), to czy starczy znojś inksze zdanie, inkszego profesora coby mi mieli remis, i mogli sie rozyjść do dom? Tako lista naukowców kerzi, popiyrajom przekludzenie ślōnskiygo na jynzyk publikowōł downo tymu Łukasz Tudzież.[3] Wybiercie sie jedyn ausdruk i trzimejcie eli wtoś juzaś ciepnie absznitym typu Miodek.

A nojważniyjszo je inkszo inkszoś – i je to fest upfal. I „jynzyk myńszości etnicznyj”, i „jynzyk regionalny” to niy ma kategorie naukowe, a polityczne! I ino polityczne. To, iże we altrajchu i poza nim momy naukowców kerzy tuplikujom, iże momy do czynieniŏ ze jynzykiym, powinno ino umōcnić tyn gezec, zamiast tygo przekludziło godka ô tym na inksze glaizy, kerych gezec niy dotyczy. Dyć po uznaniu ślōnskiygo za jynzyk nic się niy stanie dlo polskiyj godki. Żodnym niy bydzie bronił na Ślōnsku godania „chochla” na kelnia, nic niy trzebaby zmieniać we polskiych podryncznikach. Bydzie ganc to samo co boło po uznaniu kaszubskiego za jynzyk – do polskiyj racyji stanu nic!

Absznit trzeci – typu spokopnygo. Je to komyntarz w stylu „Eli je to osobno godka, to czamu ja poradza to zrozumić?” – przyznom się wom, iże je to mój ulubiony. Szrajbujom to perzony, kere abo bez cołkie żywobycie niy godały ze inkszom perzonom godajōncom jynzykiem słowiańskim (ze noszym słowiańskim esperanto, czyli słowackiym na przodku), abo godały ale wyparły, iże poradzili spokopić co wto godo. Ale idōnc tom cestom – niy ma tyż jynzyka chorwackiygo, abo bosniackiygo, bo je to syrbski. Czeski i słowacki som gwarami bez siebie, a polski je ino zachodniom, zaginionom gwarom ruskiygo. Richtig fajniście sie wyrobio eli wyforszelujymy co kludzi to dalyj – a kludzi to, iże eli wtoś mo tako wada wymowy, iże niy poradzicie spokopić co godo, to do ludzi szrajbujōncych tych absznit je to inkszy jynzyk.

Dziynkuja roztomili za uwaga. Mom nadzieja, iże poradziłech zasilić trocha waszo kaspia argumyntów, do wykorzystanio w necu. Sznupcie tyż po wiyncyj ônych! Bydźmy zawiyńci we staraniach ô uznanio naszyj godki za jynzyk. Je to jydyny rychtunek coby godka naszych om a opów uratować, coby za pora lot ślōnsko godka, niy była ino ciekawostka ze heftów do geszichty.

Pysk!

Kornel Sadowski – śląski aktor i pisarz, na co dzień związany z Teatrem Miejskim w Gliwicach. Absolwent Akademii sztuk teatralnych we Wrocławiu. Autor tekstów teatralnych. Laureat nagrody i kilku wyróżnień podczas konkursów na jednoaktówkę po śląsku.

Wersja PL:

Nie tak dawno temu, po raz kolejny polski sejm przegłosował ustawę nadającą śląskiemu status języka regionalnego. Oczywiście, czekamy jeszcze tylko na weto prezydenta (mam szczerą nadzieję, że przyjdzie mi odszczekać te słowa) i możemy zaczynać cały ten cyrk od nowa. Ale póki sprawa języka śląskiego jest na wokandzie, przychodzi nam obserwować zupełnie inny cyrk, a wydarza się on pod niemalże każdym poście o tym, że ustawa przeszła przez sejm. Komukolwiek zdarzyło się przez przypadek albo celowo otworzyć stajnie Augiasza polskiego komentariatu musiał spotkać się z gigantycznym obliczem niewiedzy, braku szacunku, czy czasem zwykłego hejtu dotyczącego oczywiście „gwarowości” naszej godki i zaprzeczaniu istnienia narodowości śląskiej.

Przyglądałem się temu od kilku dobrych dni i nie mogę wyjść z podziwu, jak bardzo zacietrzewieni są ludzie zasłaniający się anonimowymi kontami na facebooku czy X-ie. Postanowiłem podzielić najczęściej pojawiające się komentarze na trzy kategorię. Wspólnie przyjrzymy im się, aby razem z państwem je przeanalizować.

Ale spokojnie, drodzy czytelnicy! Nie zostawię państwa z tylko suchą analizą. Analiza tych kilku przykładowych (acz powtarzających się niebotyczną ilość razy, pisanych przez uczestników życia internetowego, często z dokładnie tymi samymi błędami językowymi – tacy to obrońcy polszczyzny) komentarzy posłuży nam za oręż do walki z niewiedzą i brakiem szacunku, jaki dostajemy od naszych polskich braci. Zapraszam.

Zaczniemy od komentarza z kategorii lingwistycznej. Będą to słowa, których moderatorzy takich portali jak Onet, Dziennik Zachodni, Slązag etc., czytali w ciągu ostatnich dniach tysiące (choć gdybym powiedział dziesiątki tysięcy, to wcale bym nie przesadził), czyli „Nie ma języka śląskiego. Jest gwara śląska” – pisane w takiej bądź lekko zmienionej formie.

Tak, nie ma języka śląskiego, gdyż czekamy jeszcze na podpis prezydenta, jednak zaprzeczenie istnienia języka śląskiego w tego typu komentarzach nie ma wymiaru czasowego (czyli teraz nie ma, ale jak pan Nawrocki podpisze, to będzie), a omnitemporalny. O ile, w wymiarze temporalnym rzeczywiście pierwsze zdanie jest prawdą, to drugie jest błędem. W przypadku języka śląskiego nie mamy do czynienia z gwarą a z zespołem gwar, co zdecydowanie nie mieści się w definicji słowa gwara, będącej lokalną odmianą języka.[4] W przypadku śląszczyzny możemy wymienić choćby gwarę cieszyńską, pszczyńską, wyżyny katowickiej i tak dalej, które razem składają się na dialekt śląski. A jaka jest różnica między dialektem, a językiem powiedział nam już w XX wieku Max Weinreich – sugerując, że język to dialekt z armią i flotą.[5] Zatem, o ile pierwsze zdanie jest w pewnym sensie prawdziwe, brakuje tam tylko słowa „jeszcze”, drugie zaś wskazuje nam głównie na  brak wiedzy. Przy czym zaznaczę, że nie brak wiedzy w polskim komentariacie jest problemem, a brak jakiejkolwiek chęci przyjęcia tego, że ktoś może się mylić.

Drugą kategorią jest komentarz typu Miodek. Pominę fakt, że część powołujących się na pana profesora nie ma pojęcia, czym są znaki przestankowe. Słowa pana prof.  Jana Miodka wypowiedziane 2011 roku powracają w ustach (a raczej klawiaturach) uczestników debaty jak mantra. Otóż pan prof. uważał wtedy (zapewne nadal tak uważa, nie wiem, nie weryfikowałem tego), że śląski nie funkcjonuje jako prawowity język. Jeśli ktoś powołuje się na prof. Miodka jako autorytet w tej dziedzinie (którym niewątpliwie jest), to czy w takim razie nie wystarczyłoby zdanie przeciwne innego naukowca lingwisty, abyśmy mieli remis i rozeszli się w pokoju? (Taką listę naukowców popierających nadanie śląskiemu statusu języka opublikował kiedyś Łukasz Tudzież, mogą sobie państwo wybrać jednego z nich i cytować, gdy ktoś rzuci komentarzem typu Miodek.)[6]         Poza tym ten typ komentarza zawiera jeden niezwykle istotny błąd. Zarówno „język mniejszości etnicznej”, jak i „język regionalny” to nie są kategorie naukowe! Są to kategorie polityczne i tylko polityczne. To, że jest w Polsce i poza nią są naukowcy, którzy uważają śląski za pełnoprawny język, powinno tylko decyzję o uznaniu godki wzmocnić, a zamiast tego sprowadziło tę dyskusję na rejony, których ta ustawa nie dotyczy! Bo przecież po wejściu w życie tej ustawy, nic się nie stanie z językiem polskim, nikt nie będzie palił polskich książek, nikt nie będzie karcony za użycie słowa chochla, zamiast kelnia, nie będzie trzeba nic zmieniać nawet w podręcznikach do języka polskiego. Stanie się dokładnie to, co stało się po uznaniu kaszubskiego językiem regionalnym, a nie stało się nic groźnego dla polskiej racji stanu!

I kategoria trzecia typu Zrozumiałego, czyli „Jaki to osobny język skoro wszystko zrozumiałem” – przyznać się muszę, że jest to mój zdecydowany faworyt. Napisany prawdopodobnie przez osoby, które albo nigdy nie rozmawiały z człowiekiem posługującym się innym językiem słowiańskim (ze słowackim, czyli naszym słowiańskim esperanto na czele), bądź nawet rozmawiały, lecz wyparły fakt, że rozumieją jakieś słowa. Idąc tym tropem rozumowania – nie ma również języka bośniackiego, czy chorwackiego, bo wszystko to serbski, czeski i słowacki są gwarami w stosunku do siebie nawzajem, a polski byłby tylko zaginioną gwarą języka rosyjskiego. Już nie wspominając o tym, że argument ze „zrozumienia języka” – implikuję również, że możemy ludzi z wadą wymowy kwalifikować do bycia użytkownikami innego języka, jeśli oczywiście ich wady sprawiają, że nie jesteśmy ich w stanie zrozumieć.

Dziękuję państwu za uwagę, mam nadzieję, że choć trochę wrzuciłem państwu amunicji do internetowych wymian. Oczywiście zarówno kategorii, jak i argumentów możnaby znaleźć jeszcze o wiele więcej. Szukajmy tych argumentów, szczerze do tego zachęcam! Bądźmy zdeterminowani w naszych staraniach o uznanie śląskiego za język, bo tylko w ten sposób możemy sprawić, że godka naszych babek i nas samych nie będzie tylko ciekawostką z przyszłych podręczników do historii.

Kornel Sadowski – śląski aktor i pisarz, na co dzień związany z Teatrem Miejskim w Gliwicach. Absolwent Akademii sztuk teatralnych we Wrocławiu. Autor tekstów teatralnych. Laureat nagrody i kilku wyróżnień podczas konkursów na jednoaktówkę po śląsku.

[1]    Definicja gwary i dialektu według klasycznej dialektologii polskiej (Dubisz, Doroszewski) za: materiały projektu Atlas gwar polskich, Uniwersytet Warszawski

[2]    Cytat z odczytu, YIVO Institute for Jewish Research, Nowy Jork. 1945

[3]    Łukasz Tudzież, Język śląski – argumenty naukowe przemawiające za uznaniem śląskiego za język regionalny, https://tuudi.net/jezyk-slaski-argumenty-naukowe-przemawiajace-za-uznaniem-za-jezyk-regionalny/

[4]    Definicja gwary i dialektu według klasycznej dialektologii polskiej (Dubisz, Doroszewski) za: materiały projektu Atlas gwar polskich, Uniwersytet Warszawski

[5]    Cytat z odczytu, YIVO Institute for Jewish Research, Nowy Jork. 1945

[6]    Łukasz Tudzież, Język śląski – argumenty naukowe przemawiające za uznaniem śląskiego za język regionalny, https://tuudi.net/jezyk-slaski-argumenty-naukowe-przemawiajace-za-uznaniem-za-jezyk-regionalny/