Trzyńsiynia ziymie na Ślōnsku

Przi czytaniu starych tekstōw naszoł żech we dwōch zdrzōdłach informacyje ô tym samym zdarzyniu i zdało mi sie to tak ciekawe, żech poszukoł wiyncyj na tyn tymat.

Dalszŏ tajla artykułu niżyj

Jura Gajdzica, co żōł we XVIII i XIX stoleciu we Cisownicy, napisoł we swojij krōnice:

„1786 prawie na ostatki Miesopustne z niedzieli na Pendziałek między 2 a 3 godziną po północy było trzynsieni ziemie.”

A Franc Mialski z Bierunia, co żōł we tym samym czasie, we swojij „Ksiąsce roznych ciekawych zecy” spōmnioł:

„w Roku 1786
Było Trzęsienie Ziemie trzi Razy w Mięsopusty Ostatnie Było w Dzien Swiętey Barbory”

Tōż jedyn pisze, że było trzyńsiynie ziymie na ôstatki miynsopustne, a drugi dodowo do tego, że na miynsopust było trzyńsiynie trzi razy, a na świyntyj Barbory było jeszcze jedne.

Zasiyng, kaj było czuć trzyńsiynie na ôstatki miynsopustne we 1786 roku. Mapa: OpenStreetMap.
Zasiyng, kaj było czuć trzyńsiynie na ôstatki miynsopustne we 1786 roku. Czerwōno kropka – epicyntrum. Mapa: OpenStreetMap.

Lata 1785-1786 to bōł czas ekstra aktywności sejsmicznyj na Ślōnsku, chocioż srogszo czynstość trzyńsiyń rozciōngo sie nawet na czas ôd 1774 do 1799 roku. Nigdy wcześnij i nigdy niyskorzij niy było we Ślōnsku tyla trzyńsiyń ziymie, co wtynczos. Wejzdrzijcie sie na wykoz:

  • 1774, 26/27 stycznia, Racibōrz
  • 1775, 24 stycznia, Wrocław
  • 1778, 10 moja, Tiefhartmannsdorf, Dolny Ślōnsk
  • 1785, 7 lutego, trzyńsiynie na Morawie i Ślōnsku
  • 1785, 22 siyrpnia, godzina 07, kole Baranij Gōry
  • 1786, 10 lutego, Mysłowice
  • 1786, 13 lutego, trzyńsiynie na Dolnym Ślōnsku, Morawie i Słowacyji; epicyntrum kole Bruntalu.
  • 1786, 26 lutego, godzina 20, Pogōrze Ślōnske
  • 1786, 26 lutego, godzina 22, Pogōrze Ślōnske
  • 1786, 27 lutego, godzina 01, kole Cieszyna
  • 1786, 27 lutego, godzina 04, kole Cieszyna
  • 1786, 27 lutego, godzina 18, kole Cieszyna
  • 1786, 4 marca, kole Reichenbach im Eulengebirge, Dolny Ślōnsk
  • 1786, 3 października, kole Cieszyna
  • 1786, 3 grudnia, godzina 17, kole Myślynic we Małopolsce
  • 1789, 11 grudnia, Karkonosze
  • 1790, 13 marca, Wrocław
  • 1799, luty, Wrocław
  • 1799, wrzesiyń, Karkonosze, Hirschberg

Porubiōne sōm te nojsrogsze, ale mōmy na liście dziewiytnoście trzyńsiyń, co trefiyły sie bez 25 lot. Żeby to wrazić we perspektywa: bez sto lot przed tym czasym (1674-1774) takich trzyńsiyń było trzi, a bez sto lot po nim (1799-1899) było ich dziesiyńć.

Trzyńsiynie z 22 siyrpnia niy prziniosło srogich szkōd, choby to była prōba gyneralno przed ôstatkowym kōncertym. Nojprzōd leko zatrzōnsło ô ôsmyj i ô dziesiōntyj na wieczōr 26 lutego, a potym jeszcze 27 lutego ô piyrszyj w nocy, ale to były barzij leke tōmpniyńcia aniżeli sroge trzyńsiynia. Ô sztwortyj rano ale ziymia zaczła tak sie trzōńś, że na powiyrchni porobiyły sie rozpadliny, a ze postrzodka ziymie szło słyszeć sroge larmo. We jakijś wsi jeszcze trwoł fajer na ôstatki w szynku i ludzie uciykali w pole. W Cieszynie popynkały mury we stawiyniach i wybuchła panika, w Cierlicku pynkło sklepiynie Kościoła, w Mysłowicach wieża kościelno była zepsuto, a w Bytōmiu i Namysłowie zwōny kościelne wziōnły bić same z siebie. Trzyńsiynie było czuć we Wrocławiu, Wiedniu i pod Piotrkowym.

Zasiyng, kaj było czuć trzyńsiynie 3 grudnia 1786 roku.
Zasiyng, kaj było czuć trzyńsiynie 3 grudnia 1786 roku. Czerwōno kropka – epicyntrum. Mapa: OpenStreetMap.

Trzyńsiynie ze 3 grudnia 1786 miało po prowdzie epicyntrum kole Krakowa, ale je to nojgłymbsze (35 km) i nojmocniyjsze trzyńsiynie we naszym rejōnie we historyji. Podle europejskij skale makrosejsmicznyj miało siyła 5,4, to znaczy miyndzy mocnym, a przinoszōncym leke szkody. U nos ale aż tak go już niy było czuć, jak we Małopolsce, chocioż Jan Pagaczewski spōmino ô niyznōmym mi handlyrzu Jōnie Bernadziku z Cieszyna, co zapisoł we krōnice familije, iże u niego w dōma ôdpod kōncek muru znad dźwiyrzi. Strzōnsy było czuć aż we Wrocławiu.

Ciekawe je to, iże Mialski pisze, iże trzyńsiynie było na świyntyj Barbory. Po prowdzie na Ślōnsku było czuć strzōns wtōrny na drugi dziyń ô dziewiōntyj na wieczōr, ale czymu mioł by pisać ino ô nim? A możno mu sie dni pōmotlały? Tego sie nigdy niy dowiymy.

Ôd tego czasu Ślōnsk nigdy już sie tak niy trzōns. Trzōns sie za to inkaszyj, bo przeca niyjedyn z nos czuł we życiu tōmpniyńcia. Cołke szczyńście, że żyjymy we doś spokojnym regiōnie świata.

Społym budujymy nowo ślōnsko kultura. Je żeś z nami? Spōmōż Wachtyrza

Grzegorz Kulik

Tumacz, publicysta, popularyzatōr ślōnskij mŏwy. Autōr ślōnskich przekładōw „A Christmas Carol” Charlesa Dickensa, „Dracha” Szczepana Twardocha i „Le Petit Prince” Antoine de Saint-Exupéry'ego, jak tyż ger kōmputrowych Euro Truck Simulator i American Truck Simulator. Laureat Gōrnoślōnskigo Tacyta za rok 2018.

Jakeście sam sōm, to mōmy małõ prośbã. Budujymy plac, co mŏ reszpekt do Ślōnska, naszyj mŏwy i naszyj kultury. Chcymy nim prōmować to niymaterialne bogajstwo nŏs i naszyj ziymie, ale to biere czas i siyły.

Mōgliby my zawrzić artykuły i dŏwać płatny dostymp, ale kultura powinna być darmowŏ do wszyjskich. Wierzymy w to, iże nasze wejzdrzynie może być tyż Waszym wejzdrzyniym i niy chcymy kŏzać Wōm za to płacić.

Ale mōgymy poprosić. Wachtyrz je za darmo, ale jak podobajōm Wōm sie nasze teksty, jak chcecie, żeby było ich wiyncyj i wiyncyj, to pōmyślcie ô finansowym spōmożyniu serwisu. Z Waszōm pōmocōm bydymy mōgli bez przikłŏd:

  • pisać wiyncyj tekstōw
  • ôbsztalować teksty u autōrōw
  • rychtować relacyje ze zdarzyń w terynie
  • kupić profesjōnalny sprzynt do nagrowaniŏ wideo

Piyńć złotych, dziesiyńć abo piyńćdziesiōnt, to je jedno. Bydymy tak samo wdziynczni za spiyranie naszego serwisu. Nawet nojmyńszŏ kwota pōmoże, a dyć przekŏzanie jij to ino chwila. Dziynkujymy.

Spōmōż Wachtyrza