Trzyńsiynia ziymie na Ślōnsku

Przi czytaniu starych tekstōw naszoł żech we dwōch zdrzōdłach informacyje ô tym samym zdarzyniu i zdało mi sie to tak ciekawe, żech poszukoł wiyncyj na tyn tymat.

Jura Gajdzica, co żōł we XVIII i XIX stoleciu we Cisownicy, napisoł we swojij krōnice:

„1786 prawie na ostatki Miesopustne z niedzieli na Pendziałek między 2 a 3 godziną po północy było trzynsieni ziemie.”

A Franc Mialski z Bierunia, co żōł we tym samym czasie, we swojij „Ksiąsce roznych ciekawych zecy” spōmnioł:

Dalszŏ tajla artykułu niżyj

„w Roku 1786
Było Trzęsienie Ziemie trzi Razy w Mięsopusty Ostatnie Było w Dzien Swiętey Barbory”

Tōż jedyn pisze, że było trzyńsiynie ziymie na ôstatki miynsopustne, a drugi dodowo do tego, że na miynsopust było trzyńsiynie trzi razy, a na świyntyj Barbory było jeszcze jedne.

Zasiyng, kaj było czuć trzyńsiynie na ôstatki miynsopustne we 1786 roku. Mapa: OpenStreetMap.
Zasiyng, kaj było czuć trzyńsiynie na ôstatki miynsopustne we 1786 roku. Czerwōno kropka – epicyntrum. Mapa: OpenStreetMap.

Lata 1785-1786 to bōł czas ekstra aktywności sejsmicznyj na Ślōnsku, chocioż srogszo czynstość trzyńsiyń rozciōngo sie nawet na czas ôd 1774 do 1799 roku. Nigdy wcześnij i nigdy niyskorzij niy było we Ślōnsku tyla trzyńsiyń ziymie, co wtynczos. Wejzdrzijcie sie na wykoz:

  • 1774, 26/27 stycznia, Racibōrz
  • 1775, 24 stycznia, Wrocław
  • 1778, 10 moja, Tiefhartmannsdorf, Dolny Ślōnsk
  • 1785, 7 lutego, trzyńsiynie na Morawie i Ślōnsku
  • 1785, 22 siyrpnia, godzina 07, kole Baranij Gōry
  • 1786, 10 lutego, Mysłowice
  • 1786, 13 lutego, trzyńsiynie na Dolnym Ślōnsku, Morawie i Słowacyji; epicyntrum kole Bruntalu.
  • 1786, 26 lutego, godzina 20, Pogōrze Ślōnske
  • 1786, 26 lutego, godzina 22, Pogōrze Ślōnske
  • 1786, 27 lutego, godzina 01, kole Cieszyna
  • 1786, 27 lutego, godzina 04, kole Cieszyna
  • 1786, 27 lutego, godzina 18, kole Cieszyna
  • 1786, 4 marca, kole Reichenbach im Eulengebirge, Dolny Ślōnsk
  • 1786, 3 października, kole Cieszyna
  • 1786, 3 grudnia, godzina 17, kole Myślynic we Małopolsce
  • 1789, 11 grudnia, Karkonosze
  • 1790, 13 marca, Wrocław
  • 1799, luty, Wrocław
  • 1799, wrzesiyń, Karkonosze, Hirschberg
Dej pozōr tyż:  Malowano Historyjo Ślōnska: Armijo Ślōnsko

Porubiōne sōm te nojsrogsze, ale mōmy na liście dziewiytnoście trzyńsiyń, co trefiyły sie bez 25 lot. Żeby to wrazić we perspektywa: bez sto lot przed tym czasym (1674-1774) takich trzyńsiyń było trzi, a bez sto lot po nim (1799-1899) było ich dziesiyńć.

Trzyńsiynie z 22 siyrpnia niy prziniosło srogich szkōd, choby to była prōba gyneralno przed ôstatkowym kōncertym. Nojprzōd leko zatrzōnsło ô ôsmyj i ô dziesiōntyj na wieczōr 26 lutego, a potym jeszcze 27 lutego ô piyrszyj w nocy, ale to były barzij leke tōmpniyńcia aniżeli sroge trzyńsiynia. Ô sztwortyj rano ale ziymia zaczła tak sie trzōńś, że na powiyrchni porobiyły sie rozpadliny, a ze postrzodka ziymie szło słyszeć sroge larmo. We jakijś wsi jeszcze trwoł fajer na ôstatki w szynku i ludzie uciykali w pole. W Cieszynie popynkały mury we stawiyniach i wybuchła panika, w Cierlicku pynkło sklepiynie Kościoła, w Mysłowicach wieża kościelno była zepsuto, a w Bytōmiu i Namysłowie zwōny kościelne wziōnły bić same z siebie. Trzyńsiynie było czuć we Wrocławiu, Wiedniu i pod Piotrkowym.

Zasiyng, kaj było czuć trzyńsiynie 3 grudnia 1786 roku.
Zasiyng, kaj było czuć trzyńsiynie 3 grudnia 1786 roku. Czerwōno kropka – epicyntrum. Mapa: OpenStreetMap.

Trzyńsiynie ze 3 grudnia 1786 miało po prowdzie epicyntrum kole Krakowa, ale je to nojgłymbsze (35 km) i nojmocniyjsze trzyńsiynie we naszym rejōnie we historyji. Podle europejskij skale makrosejsmicznyj miało siyła 5,4, to znaczy miyndzy mocnym, a przinoszōncym leke szkody. U nos ale aż tak go już niy było czuć, jak we Małopolsce, chocioż Jan Pagaczewski spōmino ô niyznōmym mi handlyrzu Jōnie Bernadziku z Cieszyna, co zapisoł we krōnice familije, iże u niego w dōma ôdpod kōncek muru znad dźwiyrzi. Strzōnsy było czuć aż we Wrocławiu.

Dej pozōr tyż:  Zdarzyło się w lipcu – śląskie kalendarium

Ciekawe je to, iże Mialski pisze, iże trzyńsiynie było na świyntyj Barbory. Po prowdzie na Ślōnsku było czuć strzōns wtōrny na drugi dziyń ô dziewiōntyj na wieczōr, ale czymu mioł by pisać ino ô nim? A możno mu sie dni pōmotlały? Tego sie nigdy niy dowiymy.

Ôd tego czasu Ślōnsk nigdy już sie tak niy trzōns. Trzōns sie za to inkaszyj, bo przeca niyjedyn z nos czuł we życiu tōmpniyńcia. Cołke szczyńście, że żyjymy we doś spokojnym regiōnie świata.

Społym budujymy nowo ślōnsko kultura. Je żeś z nami? Spōmōż Wachtyrza

Grzegorz Kulik

Tumacz, publicysta, popularyzatōr ślōnskij mŏwy. Autōr Korpusu Ślōnskij Mŏwy, ślōnskich przekładōw „A Christmas Carol” Charlesa Dickensa, „Dracha” Szczepana Twardocha, „Le Petit Prince” Antoine de Saint-Exupéry'ego i „Winnie-the-Pooh” A. A. Milne, jak tyż ger kōmputrowych Euro Truck Simulator i American Truck Simulator. Laureat Gōrnoślōnskigo Tacyta za rok 2018.

Śledź autora:

Ôstŏw ôdpowiydź

Twoja adresa email niy bydzie ôpublikowanŏ. Wymŏgane pola sōm ôznŏczōne *

Jakeście sam sōm, to mōmy małõ prośbã. Budujymy plac, co mŏ reszpekt do Ślōnska, naszyj mŏwy i naszyj kultury. Chcymy nim prōmować to niymaterialne bogajstwo nŏs i naszyj ziymie, ale to biere czas i siyły.

Mōgliby my zawrzić artykuły i dŏwać płatny dostymp, ale kultura powinna być darmowŏ do wszyjskich. Wierzymy w to, iże nasze wejzdrzynie może być tyż Waszym wejzdrzyniym i niy chcymy kŏzać Wōm za to płacić.

Ale mōgymy poprosić. Wachtyrz je za darmo, ale jak podobajōm Wōm sie nasze teksty, jak chcecie, żeby było ich wiyncyj i wiyncyj, to pōmyślcie ô finansowym spōmożyniu serwisu. Z Waszōm pōmocōm bydymy mōgli bez przikłŏd:

  • pisać wiyncyj tekstōw
  • ôbsztalować teksty u autōrōw
  • rychtować relacyje ze zdarzyń w terynie
  • kupić profesjōnalny sprzynt do nagrowaniŏ wideo

Piyńć złotych, dziesiyńć abo piyńćdziesiōnt, to je jedno. Bydymy tak samo wdziynczni za spiyranie naszego serwisu. Nawet nojmyńszŏ kwota pōmoże, a dyć przekŏzanie jij to ino chwila. Dziynkujymy.

Spōmōż Wachtyrza