Rafał Cieplok: Amatory

Dobry, roztōmiyłe czytocze! Prezyntuja wōm „Amatory”, czyli gyszichta ô filmorzach zy połednia Mysłowic, kerzy przi grubie na Wesołyj majōm swōj klub, kaj, we czasie wolnym ôd roboty we werku abo chałpie, sklyjajōm bildy, żeby niyskorzyj je ciepnōńć na ściana i pedzieć, że to jes jejich wizyjo świata. Historyjo dzieje sie w roku 1977, czyli wtedy, kej bōła srogo ymigracyjo do Efu, bo Partyjo mioła tako wizyja świata, a ludzie wierzyli ino w to, co czujōm. I w takich warōnkach amatory poradzili sie zebrać i na naszporowanyj filmbańdzie zapisać to, czego niy poradzōm wyeklerować słowami…

Świat amatorskich filmklubōw mie zainteresował pora lot nazod na tyla, że zrobiłech ô nich moja licyncjacko praca, a po nij niy chciołech sie jeszcze rozstować ś nim i skuli tego zaczołech robić już barzij artystyczny tekst. Ôstowiōm link do mojigo licyncjatu, w kerym możecie dowiedzieć sie wiyncyj jak te zespoły fōngowały i jak srogim zjawiskiym kōnsztowo-społecznym bōły. Krōm tego jes masa inkszych materiołōw do znoleziynio w necu, kere wiyncyj ô tym ruchu pedzōm, ale przede wszyskim sōm zrobiōne w tych klubach filmy! Filmy, kere robiyli ludzie, kerzy musieli sie jakoś uzewnyntrzić ze swojimi idyjami a swojimi uczuciami i znoleźli na to rychtig ciekawy sposōb.

Link: https://tuudi.net/wp-content/uploads/2024/11/Licencjat-Rafal-Cieplok.pdf

Rafał Cieplok – z połednia Mysłowic, filmrychter, badajōncy socjologijo pracy i tego jakōm tajlōm ôd życia czowiyka ôna jes. Absolwynt Szkoły Filmowyj m. K. Kieślowskigo w Katowicach, amatorske filmkluby zy PRL bōły tymatym jego pracy licyncjackij.

PROLOG 

Ôd idyje tyn świat sie zaczōn kulać i idyjami ôn je żywy. Idyjo trza chycić i schować głymboko we gowie abo utwalić we rynkach, jak sie chce ja niyskorzij nasuć do robiōnyj rzeczy, bo ganc snadnie poradzi citnōńć. Jak sie mo ôpowoga i pokoże sie swoja idyjo inkszym, to poradzi sie dostać sugestyje, jak lepij wykorzistać jeji potyncjoł abo fto by ś nij mōg mieć profity. Zowdy te pokozanie coś dowo, negatywne ôpinije tyż, i bez to niy kożdy chce suchać ôdmiynnych głosōw, bo wolōm wierzić, że wymyślili coś prawie idealne. A to ymocjōnalne skuplowanie ze swojōm idyjōm zawodzo im we richtig logicznym rozwożaniu dorad i rozwijaniu jij.

Niykerzi działajōm we grupach, bo niy poradzōm sami robić abo chcōm pōmogać swojimi talyntami w budowaniu sukcesu inkszych. Niy trza tedy wiedzieć, co sie robi ôd poczōntku do kōńca, a ino zrobić to, co sie poradzi nojlepij. Niykerzi działajōm we grupach, bo niy robi sie tam ino do sia, a ôni do sia nigdy w życiu niy robiyli. Zowdy ale musi być tam ftoś, fto bydzie kludziōł ryalizacyjo, przi keryj wszyscy pōmogōm i bydōm robić to, co bydzie potrzebne. I tak to fōnguje, ôd kedy ino pamiyntali.

Kej robota niy habiyła już cołkigo życio, potrzebowali mieć co robić zy ôdzyskanym czasym, a prosto godka bōła, że za dużo szpasu narobi marasu. Spokopiyli przodzij, że można ô potrzebne rzeczy pytać, bo świat mo do danio fest dużo, jak sie ino poradzi akuratnie godać. Mieli ôczy, nale niy mieli tworzy, bez to chcieli pokozać świat, jaki widzōm, bo żodyn by za nich tego niy zrobiōł. Zapytali ô kōnsek placu pod dachym, kaj by sie dało siednōńć, a na ściana światło ciepnōńć. Ôbrali jednego do stanio wyżyj i pokazowanio im richtōngu, kaj majōm spoziyrać. Pojawiyła sie yntlich maszina do tworzynio świata, a ôni mōgli go zrobić takim, jakim go czujōm. Niykerych jejich świat fascynowoł, a niykerzi niy poradziyli uznać świata, w kerym fōngujōm, za swōj. Nale jak maszina zaczła tworzić, to wszyscy zaczyni eklerować se wzajymnie, jak żyjōm, i mieli nadzieja, że niy ino ôni bydōm ô tym wiedzieć.

 

AMATORY

18.10.1977

We klubach amatorōw ôzprowiało sie ô filmach abo rychtowało do jejich produkcyje. Trefy bōły dwa dni w tydniu, nale praktycznie kożdy dziyń ftosi bōł a zapoloł światło we zalu. Przinosiyło sie idyje, wokalizowało je, jedyn pokozoł kōnsek zryalizowanego bildu, drugi abzicht^[1] swojigo scynaria. Dzielyło sie wiedzōm ô sprzyńcie a knifami, co jak fōnguje, jak coś nasztalować, co idzie łōnczyć. Wszysko robiyło sie na filmbańdzie, kero niy bōła we handlu. Trza bōło kōmbinować, żeby ja mieć i ludzie kōmbinowali. Krōm nowyj roboty a graczek, ryalizatory świata mieli socjalny trefpōnkt, kaj szło fajrować, kaj wypodało krziżować poglōndy z anōngami, a kaj czasym patrzyło sie za patrōnami.

Tego wieczora aport we klubie fōngowoł zaś za ciymnica. Tworz modego filmorza je barzij czyrwōno, bo blado cera lepij ôdbijo światło, a fokusuje sie na wyklotczaniu filmbandy, kludzōnym ôd barzij doświadczōnego szpecjalisty. Bōł już wyklotwasz^[2] we wyklotkoczu^[3]. Bōł haltwasz^[4] we acetacie. Bōł tyż fikswasz^[5] we fikserce^[6]. Starszo tworz bez ymocyji zdrzi^[7] na rynce, kerymi tōnko film we asjetce z wodōm, żeby wysnożyć go zy chemikalijōw, bo jak sie je tam ôstawi, to poradzi sie wyfarbić, wyblaknōńć abo pofleczyć. Płuczka.

Dwadziścia rokōw stary Maks Uniwersal filuje cołki proces, bo musi sie go nauczyć. W amatorskim filmklubie Roler je to podstawowo szpryma. Jedna z trzech, kero klubiorze majōm znać. Ôn je nowy we zespole, bez to musi je umieć, żeby cołko swoja kariera bōł barzij przidajny niż ino do taskanio dinksōw a maszin. Szkolōny je ôd kludziorza jednoty, Richata Lepich, kery kōńczy przedôstatni krok do pokozanio cołkimu światu, co przōdzij we tydniu nagroł swojōm kamerōm. Niy ma to film ô tym, co sie widzi w życiu, co podug niego mo być tymatykōm scynariōw, ino zabesztelowany ôd gruby bild ô sukcesach we fedrowaniu a bezpieczyństwie werku. A robi go, bo amatory wiedzōm, jak sknipsować taki ôbroz, żeby zaszporować filmbandy na włosne projekty, a dać besztelujōncymu, sztof, co dozwoli im durś fōngować we danym budōnku.

Pōn Lepich robi już dwadziścia piyńć rokōw jako ślusorz, a ôd piytnostu na grubie Lenin we Wesołyj, kaj klub Roler produkuje filmy i kludzi zajyńcia do filmorzy. Modszy pōn Uniwersal zajmuje sie w robocie elektrykōm, nale teroz barzij je zainteresowany filmowym rozwojym we klubie, bo mo jeszcze poczōntkowo ranga rajnera. Rajner to je gradus, kery sie dostaje po przijściu do zespołu, a razym z tym mocka nowych rzeczy do nauczynio sie, aji poznanio we tym świecie. Maks chcioł by ale tyż wiedzieć, po co ôn i inksze filmorze robiōm to wszysko i co mu to do.

Kludziorz klubu wlywo woda do ôstatnigo tanka, wrażo film, ôdsuwo go dalij na stōł, zaroz wele jego fotōw, kere wyklotczoł przed filmym, i tuplikuje adeptowi reszta procesu.

Richat: Teroz trza chwila doczekać, pōł godziny nojlepij, a niyskorzij hangnymy już te foty na sznōrku. Poradzisz pedzieć, jak ôd startu do tego etapu prziś?

Maks: Noo, ja, wiym! Nojprzōd trza w cimie wyciōngnōńć klisza z kamery i dać ja do wyklotki^[8], kaj wlywo sie wyklotkowy płyn, deweloper. Fyrlo sie tym filmym, aż bydzie dobrze. Jak bydzie dobrze, to wylywo sie tyn płyn i wlywo sie acetat…

Richat: Abo woda.

Maks: Abo woda, żeby haltnōńć wyklotczanie ôbrazu. Wylywo sie to i trza dodać fikserka, coby filmbanda niy rozwalyła sie ôd światła. Jak pofyrlo sie fikserkōm, to film dowo sie zaś do wody, coby wywalić cołko chymijo, w keryj pływoł. I wtedy do sie to hangnōńć we czystym lufcie.

Richat: Gynau! Sprōbujesz teroz sōm to zrobić, ja?

Maks: Ja.

Maks zawiyro swōj hefcik, w kerym mioł zapisano cołko procedura do wyklotczynio filmu. Na stōł doł Alicyjka, jak to we Rolerze godajōm, czyli papyndeklowo biksa, na keryj je rubo czorno plała, bo papiōr, na kerym je film, niy ma tak ôdporny na czyrwōne światło, jak papiōr ôd fotōw. Ôd boku, bez naciyńcia we plale, wrażo sie rynce do postrzodka, coby klisza niy bōła tykniynto ôd światła. Lewōm rynkōm dowo wyklotank, a prawōm film zawarty jeszcze we kamerze ôziym milimetrōw, kerōm Richat nagrywoł landszafty gruby. Poleku kludzi proces tak, jak przōdzij wytuplikowoł nestor. Amator Uniwersal bez zdrzynio i ufajōncy ino swojimu synsowi dotyku, mōntuje filmbanda we tanku. Wyciōngo go zy Alicyjki, ôd wiyrchu nalywo deweloper i fyrlo w nim bild. Spoziyro na nestora, coby dostać ôd niego aprobacyjo, nale starszy filmorz sprowdzo swoje foty, kere przōdzij doł do fikserki.

Ani lygniynty tam film, ani foty zy jakimś bajtelkiym, na zicher niy przipōminajōm mu ô tym, jak piyrszy roz trefiōł Maksa we raji po flapsy^[9]. Ani ô tym, że wcześnij widzioł go pora rozy szrajbować we hefciku na koridorach gruby we Wesołyj. Gynau we tyj raji, we lipniu latoś, zapytoł go, co notuje we tym swojim notesiku, bo ôboczōł cychōnek strōmu bez listkōw a wele niego dziko wciepane zdania. To sōm ino myśli. Ino myśli! Co szrajbowane, to zy gowy wyciōngane, a bele czego sie we swojim hefciku niy pisze, pedzioł mu ślusorz Lepich, a niyskorzij, po godce ô znaczyniu tych myśli, piyrszy roz ôd sztyrech rokōw, pedzioł nowo trefiōnyj perzōnie, że robi filmy. Mody grubiorz elektryker miarkowoł, że to je choby wic, jak to chopy se czasym godajōm, coby życie bōło miylsze.

Maks: I co, robicie teroz film na grubie? Ô dziurach w galotach abo ô ludziach, co śmiysznie chodzōm?

Richat: Teroz mōm pauza ôd filmōw.

Maks: Tōż co sam robicie?

Richat: Czekōm po kartki.

Maks: To jak robicie filmy, to czymu wy sam sōm? Dyć niy mieli byście być we studio abo kajś na planie?

Richat: Haha! Jo mōm studio na tyj grubie!

Maks: Kaj? Na minus tysiōnc dwiesta?

Richat: Niy na zero zero i trocha w lewo.

Maks: Tōż jo niy wiym, co z wos sōm za filmorz.

Richat: Jak chcesz ôboczyć, to przidź pod izba dwadziścia siedym we wtorek na ôziymnosto.

Maks niy ôdpedzioł na to, niy zapisoł daty. Richat wziōn swoje flapsy, pożegnoł sie i poszoł raus. Teroz je we ciymnicy, kōntynt ze swojij roboty, co sie durś tōnko we asjetkach. Wele niego je synek, kery prziszoł roz we wtorek ô ôziymnostyj do izby nōmer dwadziścia siedym, a trzi miysiōnce niyskorzij wyciōngo wyklotank zy kliszōm w postrzodku do czyrwōnego światła, wlywo rajn fikserka i kurblōm wszysko fyrlo. Fōngowanie tego noczynio niy potrzebuje dużo angażu, bez to mody grubiorz medykuje ô tyj jednyj perzōnie, keryj już niy ma. Jego starszy kamrat mo we swojich materyjach pod wodōm kogoś, kogo tyż już hned może niy być, nale chce go uretować i wrazić do kapsy ôd kogoś.

Poprosiōł go huciorz zy Szopiynic ô zrobiynie fotōw swojigo, chorego na saturnizmus^[10], sześciorocznego synka, kery myjgliś niy pozno, jak ciynżko je tyta we tyn piyrszy wrześniowy dziyń. Take sesyje kludziorz klubu robiōł już przodzij. Te chwile przed tragedyjōm to bōła ôstatnio szansa na ślod po niywinnyj duszy. Stoł sie czowiykiym ôd dokumyntowanio takich ôbrazōw, bo ftoś musioł nim być. Bez perzōn, co robiōm to, czego inksi niy chcōm, niy rozwinyli by my sie za dobrze jako społeczyństwo. Pasuje tako robota ale tyż do jego ôstatnich filmōw, w kerych powraco tymat fōngowanio na rańcie życio i tyj drugij, tyż niy do ôminiyńcio, ôpcyje. Niykere filmorze godajōm, że robi taki kōnszt skuli prajzōw a kōntrowersyjōw, co idōm wele tego, bo do ludzi śmierć durś bydzie magicznym zjawiskiym. Pōmyśleli ôni, eli ôn może chce sie dzielić ino takimi gyszichtami, kere wiy, ô czym sōm? Abo tak jak ôstoł czowiykiym ôd fotōw chorych dziecek, tak we jego filmach pokazuje to, czego inksi niy chcōm sie tykać?

Mody filmorz wyfyrloł klisza we fikserce i leje woda, coby to wysnożyć zy chymicznego marasu. Zawiyro dekiel i zaczyno zaś fyrlać. Bez tyn czas zdrzi na szalter przi dźwiyrzach, potym na Richata i na jego foty, kere durś sie tōnkajōm.

Maks: Bōło kejś, że ftoś załōnczōł lampa, jak materioł niy bōł narychtowany?

Richat: Niy, bo jak Wojtala mi pedzioł, że u niego w dōma pora razy cera zapolyła światło we aporcie, jak robioł tam ciymnica, to wymōntowołech szalter zy antryja i dołech do postrzodka.

Maks: A no. Tyż tak mōgło by być u nos.

Richat: Nale niy bydzie. Ty wiysz w ôgōle fto to je Leon Wojtala?

Maks: Noo… niy wiym.

Richat: Mōj kamrat, kludzi film klub we Mikołowie, Iksa.

A Richat Lepich kludzi klub Roler we Mysłowicach. Abo we Katowicach. We Wesołyj abo Murckach. Zoleży, kaj akurat sie na grubie stoji. Nale wiynkszość chopōw, co tam robi, je zy Mysłowic, jak bez bajszpil ôn zy Morgōw, abo Maks Uniwersal zy Krasōw, kere dwa lata przōdzij bōły dokuplowane do tego miasta. Kludzynie filmklubu je jak bycie wychowawcōm. Trza pokozać, jak sie co robi, dać ludziōm poczuć, że ftoś ich sucho, szykować rajzy a wydarzynia skuli roztōmajtych ôkoliczności, no i samymu sie doszkolać. Pōn Lepich mo to rod. Nojbardzij mo rod ôzprowianie zy amatorami ô idyjach na scynaria. Niy kożdy chce być filmorzym, nale niykerzi, co niy wiedzōm, jak godać o swojich ymocyjach, pedzōm, że zrobiyli by film ô czymś, co im w gowie siedzi i bez to slyzie ś nich trocha ciśniynio wywołanego jakōmś sytuacyjōm.

Bez bajszpil amator Wieczorek cołke życie czuł, że go fater niynawidzi. To jak go traktowoł, jak ô nim godoł, jak nigdy wele niego Michał Wieczorek niy chcioł jako mody a majoryntny być, zrobiyło ze starego wszysko, ô co synek sie proł, żeby sie w życiu niy stać. Durś przirōwnowoł swoje zachowania do jego i pōmiynioł je na take, kere bōły do niego na zicher autōnōmiczne. Czuł skuli tego, że musi uczyć sie cołkigo życio sōm, nale i tak woloł to, niż być jak ôjciec. We Wieczorkowym abzichcie na film bōła skirz tego gyszichta ô psie, kerego gospodorz tak mynczył, że umiyniōł sie żyć na ulicy, nale do kōńca życio kożdy dziyń zmiynioł ja na inkszo.

Michał Wieczorek nigdy niy zrobiōł żodnego filmu i niy chce zrobić. Czasym przichodzi do klubu, jak sie już chłodnij zrobi, żeby sie trefić a pogodać zy inkszymi klubiorzami. Szrajbnōł pora gyszichtōw, bo zrobiynie trzech scynariōw je wymogane, jak sie uczy podstawowych szprymōw. Trza je zaliczyć do roka, jak sie zaczyno chodzić do klubu, coby sie mōgło być wziyntym na stałe do zespołu. Tako procedura fōnguje skuli tego, że mocka chopōw by przichodziyła do szpasu, a niy do roboty. Poôzprowiali by a polachali, nale niy zrobiyli by czegoś produktywnego abo w razie jakby fto co potrzebowoł, to w niczym by niy mōgli pōmōc. Bez to jak ftosi chce noleżeć do grupy, to musi sie poświyńcić i nauczyć tych szprymōw, a niyskorzij już może sie rozwijać we richtōngu, jaki chce.

Skuli tego szrajbowanie scynaria, knipsowanie kamerōm a wyklotczanie filmu trza umieć samymu zrobić, a potym to potwiyrdzić zrobiyniym materiołu zy poru rylacyji, kere sōm robiōne w klubie jako dokumyntacyjo świata, w kerym amatory żyjōm. I bydōm robić je durś, nale jakby już niy chcieli, to muszōm doczkać, aż przidzie nowy rajner, kery bydzie mōg sie takimi formami szkolić.

Kludziorz Rolera, krōm direktowanio filmōw podug sōmsiawego^[11] scynario robi czasym filmy na besztelōng, bez przikłod tyn do gruby, moczōncy sie teroz we asjetkach, tworzi skuli tego, że dyrechtōr transportu mu pōmōg we pochytaniu dochtora do jego brata astmatyka. Za swoje artystyczne bildy, co rychtowoł bez lata i wystawioł na festiwalach, przeglōndach a pokozkach we klubie, mo moc prajzōw a uznań. Sōm zowdy godoł, że ô chwołach niy myśli, bo tak by sie nic ciekawego niy robiyło, nale dodowo, że może je dostowo skuli tego, że go znajōm i gibcij ôboczōm jego film niż jakigo anōnima. Bez to tyż durś przipōmino, że trza wyłazić do ludzi i sie uczyć, jak lepij nowe perzōny poznować, bo to we wszyskim we żywobyciu pōmogo. Chcioł by tyż, żeby wiedzieli, że jak sie w życiu robi coś wiyncyj, niż je ôd nich wymogane, to wtedy czowiyk buduje dyscyplina i panowanie nad swojim umysłym, co pōmogo we snadniyjszym ryalizowaniu ôbowiōnzkōw a inkszych cylōw.

No i sprzynt – niy ma filmu bez kamery, niy ma mōntażu bez filmbandy, niy ma kina bez ekranu. Pochytowanie tego to je kwestyjo ôd wszyskich, niy ino ôd rychterōw, czyli perzōn, co rychtujōm do klubu a na plan wszysko, co je potrzebne do robiynio kōnsztu – ekipa, logistyka a potrzebne sztofy. Ô to czynsto trza sie starać u reskiyrōngu gruby abo u prywatnych yntuzjastōw artystycznych działań, bo niy do sie tego kupić we gyszefcie jak masła abo mlyka. I bez to nestor uczy klubiorzy, jak mieć kōntakty tam, kaj trza.

Klup, klup, klup. Ftosi klupie do drzwiyrzōw.

?: Pōdźcie chopy już. Wszyscy sōm.

Richat: Ja, gut. Zaroz bydymy.

Richat biere chować kamera a Alicyjka, bo niy chce ôstowiać tego we aporcie na wola bożo abo filmorzowo. Coby uchrōnić utynsylia do wyklotczanio, wkłodo je do szranczku nad stołym, kery gynau po to bōł ôd Marka Cedzika zrychtowany. Reszta fotōw, co sōm we asjetkach zy wodōm, chce dać na sznōrka za umywalkōm, zaroz przi drugij ścianie, bo lepij ich niy trzimać bez pozoru na stole. Roleroki wiedzōm, że jak coś je położōne na nim, to sie majōm tego niy chytać, nale tyż niy ma ciynżko szmarnōńć biedrym, jak sie umyje rynce i sie zwyrto do dźwiyrzi.

Nestor bado swoje foty wyciōngane zy wody, kere wyklotczane sōm do kamrata huciorza. Wiyszo linka we bezpiecznym kōnsku aportu, a na zolu kładzie ryncznik, coby niypotrzebnie niy nakidało zy ôbrozkōw. Spoziyro na Maksa, kery ôbok durś fyrlo we fikserce filmbanda, co wyklotczōł sōm dlo sia, bo musi jakoś zdobyć wyższy gradus we klubie.

Richat: Wiela jeszcze mosz?

Maks: Nooo, jeszcze chwila i moga dować do wody.

Richat: Gut, gut. Jo akurat hangna moje foty, to se weźniesz asjetki.

Jeszcze chwila minyła, klisza wyciōngniynto, Maks badnōł, przejzdrzoł. Nic niy bōło tak dobre jak u starszego klubiorza, kery teroz kiwo mu gowōm, że mo to wrazić do asjetki zy wodōm. Robi to. Robi zy nadziejōm, że sztof bydzie sie dało niyskorzij użyć.

Idōm zy ciymnice na antryj, tam ôślypiyni światłym barzij ôfynsywnym ôd czyrwōnego kerujōm sie pōł bez pamiyńć, pōł bez rozmazany ôbroz do ôtwartych dźwiyrzi. Wchodzōm, już ze lepszym zdrzołym, rajn do głōwnyj zale, kaj czeko na nich, a po prowdzie to ino na Richata, reszta amatorōw, kero prziszła na wtorkowy tref. Niy ma wszyskich klubiorzy, kerzy by mōgli być na trefie, je ich dziewiytnoście, nale tego wieczora zjawiyli sie ci, co majōm być. Sōm jeszcze piōntkowe zebrania, kej jeszcze mynij perzōn przichodzi skuli zmynczynio po tydniu roboty, nale to je tref, kaj zajmujōm sie szrajbowaniym gyszichtōw, mōntażym abo rychtowaniym do produkcyje filmōw.

Trefy sōm we nojwiynkszyj izbie, co mianujōm ja Faust. Stoły, szranki, ekran, jedyn zesel a ôkna, sużōm lojalnie placowi do zajmowania sie filmami, społecznymi aktywnościami a prywatnymi sprawami. Cołki aryał klubu Roler to sōm dwie izby, kuchnia, aport, lauba i antryj postrzōd tego. Drugo izba, mianowano Bercia, je za mōntażownia, werksztela abo nynalnia, jak jakiś chop mo chyntka na lygniyńcie na zofie. We antryju tyż sōm dwie zofy, bo tam filmorze siedziōm, jak chcōm barzij we ciszy pogodać ô czymś abo ô psińcu. Wele tego placu do dyskusyjōw sōm bigle i mały byfyj zy bibliotykōm na nim, coby mōc patrzeć za inspiracyjami aji mieć sie za inteligyntnego czowieka.

W laubie trzimie sie Beroka, czyli chopokształtno figura, co sie co sztyry roki przistrojo na nowo. Je to tradycyjo ôd poprzedniego kludziorza, Janika Wodarza, kery mioł idyjo na ôdstraszynie ludzi ôd klubu, bez to ustawiōł go szkaradnie ôblyczōnego i umalowanego we ôknie na głōwny koridōr gruby. Berok bōł posadzōny dwadziestego lutego, nale nastympnyj takij daty downy szef Rolera już niy dożył, bez to zowdy w tyn dziyń sie ôblyko na nowo ta, już niy tako straszno, mariōneta. Nawet jak za jego żywota mieli to za srogo dziwota, teroz to je ino choby atrakcyjo a symbol ôd Rolera.

A kludziorz Wodarz chcioł ôdstraszać ludzi ôd klubu, bo sie boł, że jak wiyncyj ludzi przidzie, to niy spokopiōm filmōw, co tam robiōm, zakapujōm do gruby abo amtu i jakeś binderorze zawrōm zespōł. Ta ôbawa sie nasiylyła jak mocka chopōw, niy ino zy Rolera, ani niy ino z Mysłowic, zaczła sie tracić, a zaobycz to wyjyżdżać do Niymiec. Dużo sie godało, że to skuli politikerōw zy Partyje, kerzi chcōm ta tajla Europy ôczyścić zy korzyni a piyrwyjszego ducha, bo niy do kōńca sie podarziło ta ziymia umiynić podle jejich wizyje. Nale bōło tyż tak, że mocka ludzi samych chciało jechać. Żōny ciōngły, inkszy świat ciōngnōł, bogatszy land ciōngnoł, pokōj ciōngnōł. Tōż jak pojawiyła sie ôkazyjo, to bōła i akcyjo. Niy dało sie pedzieć, co bōło prowda we kożdym przipodku, nale dało sie uwidzieć kolybka robotności, ordnungu a szporobliwości tracić kōnski swojij duszy.

We głōwnyj izbie, Fauście, nad gowami amatorōw furgo gynsty smōnd zy cygaret, kerego skuplowanie sie pod światłym lampōw dowo żōłty luft, w kerym zdowo sie, że je cieplij niż we inkszych partach bazy filmorzōw. Myjgliś tak je, bo akurat ôkna sōm jeszcze zawarte, skuli czego chmōra pod sufitym sie niy przerzedzo, a pod niōm ôziym chopōw chodzi i jeszcze barzij ja futruje swojimi nikotynowymi dychami.

Taki efekt we filmie roz użōł amator Cedzik, głōwny scynograf w klubie, kery doł biołe prześcieradła a kołdry do bioło pōmalowanyj izby i kozoł cołkij ekipie kurzić bez pōł godziny, żeby zasmōńdzić aryał, co miało dać wrażynie, że tyn plac to je niebo. Wyszło, nale trza bōło dać kamera wysoko, bo taki smōnd dobrze sie ôpiyro grawitacyji.

Teroz ôziym chopōw fajczy bez przikazu, do szpasu abo skuli nawyku i ôzprowio ô filmie. Abo ôzprowio a rychtuje pokoz filmu. We Fauście na krōtszyj ścianie, miyndzy czornymi szrankami, wymalowany je prostokōnt, co fōnguje za ekran na bildy ciepane zy projektora z postrzodka zalu. Na dugszyj ścianie sōm trzi małe ôkna do luftowanio i chłodzynio nad trzyma dużymi świetlnymi ôknami, kere akurat sōm przikryte czornym materiołym, coby niy wpuszczały światła. Je już cima na placu, nale lampy na grubie muszōm pokazować, kaj je cesta, kaj chodnik, a kaj trza wyjś po swoja sprawa.

Przed ekranym sōm stołki, kaj sie zico i ôglōndo to, co furgo zy projektora za plecami. Przi drugij dugij ścianie, wele dźwiyrzi, je jeszcze mały stolik zy szolkami a tyjym, kerym Maks akurat sie czynstuje. Na lewo ôd niego, na drugij krōtkij ścianie sōm zielōne szranki zy filmcojgiym, jak kamery, tripody, glasôka^[12], a noczynia do wszyskigo inkszego, motki, majzle, klyszcze, metry. Gynau miyndzy tymi szrankami sōm rōmy zy prajzami za filmy ôd Rolerokōw, pod nimi ćmawoczyrwōno kōmoda zy resztōm nadgrōd, a we szuflodach filoki i papiōr, coby już sie ôsmoziyły zy sukcesym.

Jedyn taki papiōr przijmuje na sia idyje ôd Mirka Wybrańca, co pisze buch ô sztadtajli Mysłowic kaj miyszko, Krasowach, skuli czego przepytuje pōmiyszkańcōw ô jakeś ciekawe gyszichty. Ciekawe to take, za jakich godanie idzie dostać wezwanie na kōmynda abo po gowie ôd matki. Amator Wybraniec to je ryalizer, co zrobioł dwadzieścia trzi filmy, głōwnie dokumyntary ô naukowcach, nale tyż ô mordyrstwach, kere teroźnie abo przōdzij sie ganc blisko zdarzyły.

Ryalizer to je gradus ôd tych filmorzy, kerzy zrobiyli pora bildōw i durś je robiōm, a do tego poradzōm coś interesantnego pedzieć ô kōnszcie. Taki amator może jeździć na festiwale a przeglōndy do inkszych klubōw, coby reprezyntować swōj zespōł a wybiyrać ôd nich dzieła na pokozy u sia. Mirek Wybraniec mo rod tako pozycyjo, bo może snadnij dostać filmbandy na swoje projekty, a jeszcze czasym pojedzie kajś i trefi ludzi, kerzy tyż sōm zainteresowani mordyrstwami.

Nowi klubiorze po pokozaniu, że pojyni podstawowe szprymy, mogōm już robić włosne ôbrazy. A coby sie durś rozwijać, muszōm sie uczyć szpecjalizacyje – kamery, scynografije, klangu abo inkszyj – żeby mieć we czymś fach. Fachmany kuplujōm sie we grupy i razym pracujōm a rozwijajōm sie na szkolyniach, znojdujōncy edukacyjne sztofy, abo indywidualnie, eksperymyntujōncy na podstawie tego, co im intuicyjo powiy, żeby sprōbować. Po przejściu ôkresu wkludzynio zorta ludzi ôstowo na gradusie rajnera, bo radzi ôglōndajōm filmy i ô nich ôzprowiajōm, nale niy czujōm potrzeby tworzynio swojich bildōw. Przichodzōm do klubu, jak chcōm coś porobić we wolnym czasie abo trefić sie zy kamratami, kerzy myjgliś bydōm potrzebowali pōmocy we ryalizacyji kōnsztu.

Fachy sōm zrobiōne, żeby zmotywować filmorzōw do rozwoju swojich szprymōw, nale tyż żeby wiedzieli, w czym sie mogōm abo winni szkolić, bo kożdo szpecjalizacyjo tyż je podzielōno na swoje rangi. Nowi klubiorze czasym na poczōntku niy chcōm robić wiyncyj jak ôglōndać filmy, nale niyskorzij sōm coroz barzij zainteresowani kamerōm, klangiym abo mōntażym, jeźli majōm pokozano cesta rozwoju tyj szprymy, w keryj kożdy krok je do nich wyzwaniym. Fachy poradzōm wtedy direktować ludzi, bez co mogōm ôni lepij ôkryślić, co sōm w sztańdzie robić. Je to tyż info we miyndzyklubowyj kōmunikacyji, bo jak ftosi potrzebuje ôrganizować jakeś wydarzynie abo szkolynie, to wiy, z kim może godać. Nale trza dać pozōr na to, że niy kożdy klub mo to tak akuratnie potajlowane jak w Rolerze.

Tego wieczora interesantnōm perzōnōm do Mirka Wybrańca bōł inkszy Krasowiok, Jorg Kubica, kery pedzioł gyszichta ô kaczmie na Krasowach zy siedymnostego storocza, kaj gospodorz tego szynku zakopoł za niōm umarte dziecko ôd prostytutki bez danio krztu. Gynau co trza! Filmorz Kubica w klubie niy je za czynsto, rod ôglōndo filmy i pōmogo naprawiać filmowe noczynia, nale mo trōjka dziecek, nawet ôdchowanych, i mo tyż chałpa, a przi chałpie durś je co robić. Prziszoł akurat, bo sie robi coroz chłodnij na placu, skuli czego niy trza dować tak fest pozōr na przestrzyń miyndzy jego potym i dowo sie przeprzić Markowi Cedzikowi ku aktywnościōm w Rolerze.

Przinios tripoda do kamery 16 mm, kerego naprawiōł, bo amatōr Szarlej siod mu na niego, jak sie rychtowoł do ryalizacyje rylacyje z weselo. Noczynie je teroz ôparte ô dugo ściana zy ôknami, kaj sōm tyż biōrka, co normalnie stoły na postrzodku zalu. Trzeba bōło je ale przestawić, bo grupowe szrajbowanie w takim układzie mebli niy szło za dobrze.

Wele jednego takigo biōrka, przi zielōnym szranku, Richat godo zy ryalizerym Frankiym Urbańczykiym, co je dokumyntalistōm miast, w kerych pokazuje stawiynia, dynkmale a ludzi, aji flora, co mało kery, podug niego, docynio. Nowy projekt, ô Glywicach, chce zrobić na poczōntku prziszłego roku, we zima, bo miyłuje ôglōndać natura, jak je niyprzijymno do czowieka i robi ś niego surwiwalisty. Godo, że zacznie ôd kadru zy banhofa na zachōd, bo czuje, że mo tak zrobić i ôddowo sie tymu uczuciu.

Coby awansować wyżyj, do gradusa kludziorza klubu, jak Richat Lepich, ryalizer musi już chcieć brać zapowiedzialność za inkszych klubiorzy i umieć ich rozwijać zawodowo, a jak sie udo, to i perzōnalnie. Bez bajszpil ôrganizować wyjazdy na szkolynia zy sprzyntu, technicznyj wiedze, abo po prostu, na wieś abo w gōry, coby inspirować sie naturōm, co zowdy ludzie ôd kōnsztu robiyli. Trza tyż mieć kōntakt zy inkszymi zespołami i poznować nowych ludzi, co można robić bez wspōlne uczynie sie, prziwożynie cudzych filmōw do projekcyje abo zaproszanie direkterōw robiōncych rychtig ciekawe kino. Filmorz, co chcioł by mieć swōj klub może tyż pōmogać kamratōm we jejich działaniach, wkludzać nowych ludzi do klubu abo robić wydarzynia do cołkigo zespołu. Mogōm tyż – i winni, tak jak reszta – pochytować besztelōngi na filmowe ryalizacyje. Niy ino ôd werkōw abo amtōw, nale i ôd prywatnych perzōn, coby mieć filmbanda a inksze sztofy na robiynie filmōw. I jak jaki ryalizer angażuje sie barzij we fōngowanie klubu i biere part ôbowiōnzkōw ôd nestora, to jak sie zdarzi ôkazyjo, może zapropōnować sia na wolny wakat abo mieć nadzieja, że ftoś inkszy go zapropōnuje.

Do bycio kludziorzym niy kożdy aspiruje, a jeszcze mynij perzōn sie do tego nadowo. Na takij pozycyji trza żyć klubym i kōntrolować w nim produkcyjo filmōw, dbać ô jego człōnkōw a spōłpracować zy inkszymi grupami. Nestory dalij robiōm filmy i sie dokształcajōm we swojich fachach, nale muszōm zajmować sie tyż ôrganizacyjōm festiwalu, rozwijaniym klubiorzy, posyłaniym ich na besztelelōngi, a przede wszyskim wachować, żeby zocnie reprezyntowali swoja ekipa.

Dokuplowany do ôzprowianio Richata a Franka je tyż za dużo niy godajōncy w tyn dziyń Michał Wieczorek, kery do klubu przichodzi se ino pogodać. Amatōr Wieczorek je dopiyro trzidziści ôziym rokōw stary, nale już trzi razy sie żyniōł, bo dwie poprzednie żony niy dowały mu pokoju we gowie, a ôn bez niego żyć niy chcioł. Skuli tego wszyscy mu godajōm Kelnia, bo sie lachajōm, że lubi kosztować ôbiadōw ôd roztōmajtych babōw. Tego wiyczora niy godo za dużo, bo ciyrpi na insōmnijo i na projekcyji bydzie yntlich społ, coby dodać godzina do dwōch zy nocnego śniku.

Na biōrku na drugim kōncu dugij ściany sōm wyciōngniynte filmfalfy, kere bydōm dzisiej ciepniynte na ekran. Wyjōn je zy zielōnych szrankōw ôperator projektora, ryalizer Jacek Saternus, kery godo zy Markiym Cedzikiym a Hyńkiym Cieplokiym ô nowyj kamerze, co by pōmōgła Rolerowi być na wyższym poziōmie jakości. Piyrszy chop to je nojwiynkszy fachman ôd kamery we klubie, co naprawio wszysko, co ino trocha niy ma dobre na sto procynt, nale tyż patrzy za nowymi technologijami, kere mogōm dać lepsze efekta do filmu. Drugi to je kawaler przed pynzyjōm, co krōm scynografije interesuje sie tyż fest kamerōm, bo mocka Rolerokōw durś ô nich godo. Trzeci, jedyny zy gradusym producynta, na grubie robi jako kalfaktōr, a na filmplanie jako rychter. Pochytuje wszyske rzeczy do knipsowanio bildōw, do kludzynio trefōw a szkolyń, masziny, nale tyż besztelōngi, bo zowdy dobrze mieć jako robota, a ôn wiy z kim trza ô tym godać. Klaruje transport, perzōny, lokacyje, filmcojgi, a jak czegoś niy ma, to niy trop sie, bo bydzie.

Na postrzodku izby, przi projektorze, kery jeszcze niy ciepie filmu, pochajōm dwa klubiorze po trzidziestce. Paulek Janota, szushajer, co robiōł już trzi swoje filmy i żodnego niy skōńczoł, i ryalizer Ernest Szarlej, masziniok, zastympca Richata, a na planie zaôbycz kameraman. Tyn drugi probōje załōnczyć maszina, co niy idzie tak łatwo, jak zowdy klubiorz Saternus to pokazuje, skuli czego z jego roboty lacho sie Paulek.

Paulek: Teee, rano mosz szychta, przipōminōm.

Ernest: Zaroz bydzie fertig. Zaroz. Bydzie. Fertig.

Paulek: Ty chopie mosz tako ruła, że dziwia sie, że cie Partyjo jeszcze niy przedała do Niymiec.

Ernest: Mie przedo za dobry geld. Ciebie, Paulek, to żodyn tam niy weźnie.

Paulek: Sōm se pojada! Przinajmij byda mōg se dychnōńć ôd farorzōw a politikerōw, co durś ino kożōm mi żyć tak, jak niy chca!

Ernest: Bo tam niy spokopisz, co ôni do cia bydōm godać.

Paulek: Niy potrzebuja! Zaczna życie ôd nowa i poukłodōm je ganc lepij niż myślisz, że sie do!

Ernest: Ja, mhm. Ty nojprzōd jaki film do kōńca poukłodej, bo cie gibcij do Afryki wyślōm afy myć.

Paulek: Ja, ja. Ôblyczesz strzewiki i piyrszy przidziesz.

Ernest: Zrobiōłech! Działo! Idzie puszczać.

 

Na ekranie pojawio sie kadr zy titlym filmu – „Bolifamba”. Na modrym zeslu wele tyjowego stolika, Maks kōńczy robić zopiska we swojim hefciku, dowo na niego swoja tabakkapsa i zaczyno rolować cygareta. Przichodzi Richat, zdrzi z wiyrchu mu w ôczy i godo, że mo szrajbować co bydzie we filmie, co do niego je ciekawe, a co by poprawił. Kludziorz poszoł do projektora i zanim mody filmorz zrobioł swoja tabakowo fojerka, to starszy już machoł rynkōm przed maszinōm, skuli czego wszyscy w izbie zdrzōm na niego, bo wiydzōm, że bydzie zaroz godoł.

Richat: Bydźcie, roztōmiyli. Pozornik dzisiej bydzie krōtki, bo wiycie, co trza pochytać a przirychtować. Hned festiwal, bez to trocha pōmocy musicie dać. Dwa, trzi chopy do wystrojynio zalu, jedyn z autym do ôdbiyranio gości, to na zicher Ernest bydzie, godōm. Reszta prziniyście to, co bydzie szrajbniynte na kartce na dźwiyrzach we antryju. Filmy jak mocie niyskōnczōne, to je już ôstowcie, pokożymy, co mōmy fertig. Dostoli my tyż nowe misyje. Trza knipsnōńć barbōrkowe pochody na piyńciu grubach. Naszyj, Mysłowice, Ziymowit, Piast a Wieczorek. Przi kōńcu roku bydzie ôstatnio rajza Balkana, to muszymy tyż zrobić z tego pamiōntka. Niyskorzij poôzprowiōmy, fto kaj pudzie, ino trza pōmyśleć, ôd kogo kamery pożyczymy, jakby my tyrminy na Barbōrki mieli poplōntane. A! Krōm tego, bydzie tyż Mikołoj do familijōw, to bydymy musieli tref ś nim przirychtować, coby kożdy mioł szpas. Może w tym roku jakoś nowo opcyjo, Ernest chcioł byś? Jak niy, to mōmy Mirka Wybrańca. Mogymy jeszcze zapytać Jōnka Gōnsiorczyka, bo by pasowoł do tego zodanio, ino mu ô tym pedzcie jak go treficie, bo niy wiadōmo, eli jeszcze z nami je… Gut! Mo ftoś dzisiej idyjo na film, co by chcioł zrobić?

Paulek: Jo mōm.

Richat: O! Paulek. Ô czym ôn mo prawić?

Paulek: Ô przōniu! Miyłości!

Richat: To jak wszyske nasze filmy! Ha!

Paulek: Nale jo nic niy wiym ô miyłości.

Richat: To co pokożesz ôglōndoczōm? Bydziesz ich chcioł czegoś nauczyć?

Paulek: Jeszcze niy wiym. Filmy sōm do mie zowdy za krōtke, żebych sie mōg ś nich nauczyć czegoś, co potrzebuja, tōż niy wiym, jak inkszym bych mioł pokozać coś, co im pōmoże.

Richat: Zowdy bycie szczyrym ze swojimi ymocyjami ludziōm pōmogo!  Pedz lepij, czymu ô tym chcesz zrobić film? Czymu niy pokożesz swojich hobby abo roboty, kaj mosz durś bōmby a eksplozyje? To wszysko przeca możesz tuplikować inkszym.

Paulek: Bo ô mojij robocie wiym już tyla, że nic nowego niy ôdkrywōm. Faustowski gajst mie już chyba tam ôpuścioł. Niy wyciōngo mie na ôdsłōnianie tamtego świata. A jo chca czuć tyn głōd poznania nowych rzeczy, bo wtedy czuja, że mi w życiu dobrze idzie.

Richat: A wiela już mosz? Scynario abo jaki abzicht żeś zrobiōł?

Paulek: W mojij gowie sie rychtuje, mōm mocka myśli a idyjōw.

Richat: Tōż szrajbnij co, bo w gowie jak tak dugo bydzie sie ci sie to warzić, to bydziesz mioł zupa, a niy scynario. Idyje sōm tam tak dugo, jak mosz po co je pamiyntać, i na zicher niy czekajōm na złoty mōmynt. Nale pogodōmy ô tym, jak bydziesz mioł coś narychtowanego.

Paulek pokiwoł mu gowōm a siednoł zy resztōm klubiorzy. Richat spoziyro na nich wszyskich. Wiy, że czekajōm na wiyncyj niż ino info co majōm hned przirychtować. Wiy, że niy skuli tego prziszli na tref. Stowo przi projektorze, dowo na niego jedna rynka i ôglōndo swoje bōty. Zaczyno godać niby do sia, nale tak, coby kożdy we Fauście słyszoł.

Richat: Godōm, film kożdy zrobiynio. Wy tyż pracujcie nad swojimi ôbrazami, bo to niy majōm być rzeczy ino do nos, nale do cołkigo świata. Jak mogymy, to muszymy ludziōm pōmogać mieć lepsze życie. Pokozać im, że zawady, kere im sie przitrefiajōm, to je normalno rzecz, co sie trza starać pokōnać. Czasym trza kōmuś dać nadzieja abo impuls, coby go ruszyć z miyjsca, a niyskorzij bydzie już sōm jechoł. Znocie to uczucie? Ta ynergijo, keryj niy poradzymy użyć, bo niy wiymy jak ja uruchōmić. Pamiyntocie jeszcze, jako mocie motywacyjo do robiynio filmōw? A pamiyntocie ô dokumyntacyji świata? W naszych filmach je świat, w kerym żyjymy, nale zmiynio sie drabko, pra? Jak ludzie, tak i cegły, beztoż trza go teroz zapisować, registrować, dziynka czymu ludzie za pōł storocza bydōm mōgli sie coś ô nos, a kaj my działali, dowiedzieć. Architektura a urbanistyka sie zmiynio, bez to dobrze je śledzić tyn wieczny proces i dobrze, żeby my sie tym zajyni. Miyjcie we pamiyńci, i durś byda to godoł, że niy robi sie filmōw, żeby mōgli my sie na nich podpisać, ino żeby komuś  abo czymuś dać zoca a chwoła! Mōm nadzieja, że take noblawe słowa bydōm do wos tyż motywacyjōm do rozwijanio sie i bycia zapowiedzialnym za swoja praca, bo ludzie chcōm być wele tych, kerzi sōm siylni a poradzōm dać czuć, że przi nich czowiyk stowo sie lepszy… A teroz… Bydymy ôglōndać film ôd kamratōw Gustka Urbańczyka, co bōł we Czechach i prziwioz nōm dokumyntar ô wsi we Afryce, czyli tam, kaj by my wajali skirz hice.

Kludziorz Rolera koże zgasić światła, zicnōńć a puścić film. Biere tyj zy stolika kole prōznego zesla i idzie na swōj stołek ôbok stoła zy projektorym. Lampy przestowajōm świycić, chopy siedzōm, Ernest zaś mo turbacyje zy maszinōm. Richat pyto sie Maksa, co siedzi wele niego, eli wiy już, po co sie robi filmy. Ćmawe ôczy modego grubiorza elektrykera klarownie ôdpowiadajōm starszymu filmorzowi. „Bolifamba” furgo na ściana, Ernest zaś wykōnoł swoje zodanie.

 

^[1] abzicht – plan na zrobiynie czegoś

^[2] wyklotwasz – kōmpiyl we płynie, kery wydobywo nagrany ôbroz zy filmbandy

^[3] wyklotkocz – płyn do wyklotwaszu

^[4] haltwasz – kōmpiyl we płynie, kery sztopuje wydobywanie ôbrazu zy bandy, coby ôn sie niy przepolił

^[5] fikswasz – kōmpiyl we płynie, kery utwolo ôbroz na bańdzie i robi go ôdpornym na światło

^[6] fikserka – płyn do fikswaszu

^[7] zdrzić – spoziyrać, patrzeć, badać

^[8] wyklotka – tank, do kerego wlywo sie płyny coby kludzić wyklotczanie bandy

^[9] flaps – kartka na regyneracyjne jodło dlo grubiorzy

^[10] saturnizmus – choroba upośledzajōnco rozwōj ôrganizmu, wywołano bliskōm pracōm hut, głōwnie ôłowiu

^[11] sōmsiawe – zrobiōne samymu

^[12] glasôko – elymynt z przodku kamery, kery zbiyro knipsowany ôbroz i kludzi go na banda abo matryca