Józef Moch: Gwara, dialekt czy jynzyk ślōnski?

Takŏ dyskusyjŏ sie co jakiś czas nakrōncŏ. Za kożdym razym w ôstrzejszym tōnie. Jak z kożdōm politycznōm sprawōm. Jak sie ôbŏczy wpisy pod postōma na tyn temat, to gosy dzielōm sie pu na pu. Te przeciw sōm doś monotōnne: niy ma żŏdnego jynzyka ślōnskigo. Bo uznany jynzykoznawca profesor Miodek tak pejdzioł. Jakby yno ôn! Take samo zdaniy słyszã ôd zaprzyjaźniōnej profesor UO Janiny Hajduk-Nijakowskiej. Ta dziołcha mŏ bardzo prawdziwe „ślōnskie papiôry”. Oboje rodzice byli Ślōzŏkōma. Ale ale tak myślã, choć tego-ch sie jij nie spytoł, iże pani profesor pewno nie umiy już gŏdać po ślōnsku. Jak to je prŏwda, to dlŏ nij je to już sprawa emocyji, yno przedmiot badaniŏ, jak jakiś jynzyk martwy!

Bezto myślã iże, jak sie nie ôpamiyntōmy to nasza gŏdka stanie sie dobrze ôpisanym zapōmnianym jynzykiym! Jak np. jynzyk pruski. W XVI i XVII wieku już nie trza bōło go zakŏzować. Jynzyk umar sōm, bo wymarli ludzie, co go używali.

I nie idzie tu ô żŏdnōm politykã, choć na pewno sie nojdōm tacy, co banōm chciejli na tym naszym staraniu siŏć swoje zatrute ziŏrniy.

Dziejcio urodzōne u nos, na Ślōnsku, piyrsze słowa jake usłyszy, to bandom słowa ślōnsky. Dlŏ takigo dziejcia to bandzie na zawsze jego piyrszŏ ważnŏ gŏdka. Ale kiedy taki bajtlik kōnsek urośnie, pōjdzie do przedszkola, miyndzy ludzi, to sie bandzie dziwiōł, bo kole niego dość kans ludzi bandzie gŏdać inaczyj: po polsku. Takŏ gŏdka bandzie dlŏ niego doś dziwnŏ. Niechtore słowa niby te same, a baną znaczyć rŏz to samo, drugi rŏz całkym co inksego. Na dodatek, jak już taki pōjdzie do szkoły, ta nowŏ gŏdka bandzie tam nŏwazniejszŏ. Wszystke przedmioty banōm uczōne w tej nowej gŏdce. Z tego bandzie wnioskowoł, ize ta piyrszŏ gŏdka musi być gorszŏ. Lepyj bandzie niom nie gŏdać miyndzy ludżmi tam, dzie gŏdajōm po polsku. Bo to gańba, zarŏz widać iże sie je ze wsi!

Potym liceum: tam koledzy z miasta, tacy fajni, bogaci, mōndrzi. Tak fajnie gŏdają w tej fajnej polskej gŏdce. Są bogatsi, lepyj ôbleczōni. Przi takich gŏdać po nasymu je richtig gańba. Musiymy sie starać, coby nōm nie wyleciało jakyś ślōnsky słowo, na tyn przikład „pacek” zamiast „paczka”. Coby na nos nie gŏdali wsioki, abo wieśnioki i sie z nŏs nie śmiŏli.

Tak my rośli i dŏwali pozōr, coby sie nie rōżnić niczym ôd Hadziajôw. No, bo w dōma my na tych miejskich gŏdali Hadziaje.

Cy to bōło co złego? I ja, i ni! Ni, bo nie bōło problymu sie dogŏdać w całej Polsce. Ja, bo w miejscach publicznych my sie stydziyli zagŏdać do rodzicōw abo braciōw po naszymu. To my sie do siebie ôdzywali pugymbkym, abo po polsku. To na pewno nie bōło w porzōndku.

To co jŏ sam ôpisoł sie tyczy ludzi urodzōnych zarŏz po wojnie. Dziejci, co sie porodziyły jakyś dwadziejscia lŏt nieskorzyj już tego kompleksu tak mocno nie miały.

Jeszczy gorzyj mieli sie ci, co sie porodziyli przed wojnōm i chodziyli do niymieckich szkołōw. Ôni sie nŏprzōd musieli nauczyć tego polskigo jynzyka, a to wcale nie szło im ajnfach. Ôni juz byli wyuczōni w niymieckij kulturze. Dlŏ nich Mickiewicz nie bōł nŏważniejsy romantyk. Ôni sie nauczyli, ize to bōł Goethe. Przedwojynnŏ rŏbota germanizacyjnŏ nie bōła specjalnie ciynżkŏ. Po prostu dziejci szły do szkoły, a tam bōło gańba gŏdać po ślōnsku. Nie trzwało dugo, jak co mōndrzejszy już woloł gŏdać po niymiecku. Nawet do swoich matek w dōma!

Takŏ historia sie przidarzōła mojij starszej siostrze, nŏlepsymu cłowiekowi, jakigo jŏ żech poznoł w dugim moim życiu.

A bōło to tak, iże we sierpniu przed samōm wojnōm, ta dziŏszka pojechała na ferie do jakijś pruskij rodziny na Pomorzu. Naturalnie u tych ludzi gŏdało sie po niymiecku, a dziejsiynciolŏtka bardzo wartko sie do tej gŏdki przyzwyczajōła. W kōńcu uczyli jij już śtyry lata we szkole. Wojnã już czuć bōło w lufcie, bez to te Prusŏki ôdesłali jom cugym do dōm. Na banhŏw po cōrkã przijechała mama, już mocno przi nadziei, na kole. Dziejci sie wtedy woziōło na gepekhaltrze. Musiały te dziejci yno dŏwać pozōr, coby nie wrajzić nogi we śpajchy. Ale to kożde dziejcio wiejdziało chned ôd urodzyniŏ. Lŏ dziejcia spotkaniy z mamŏ bōło ôkazyjōm do ôzprawianiŏ ô tym, co tam sie dzioło u tych bogatych i eleganckich Prusŏkôw. Z tego gepekhaltra na kole gŏdała jak najyntŏ, az nŏgle mama sie ôdezwała w nerwach: „dyć gŏdej jak ci gamba urosła”. To bōło jak wiaderko zimnej wody na gôwã. Na tym Ślōnsku gŏdaniy po niymiecku wcale sie jeszczy wszystkim nie podŏbało.

Na ja! Ale szkoła, nŏprzōd we wsi, we starszym wieku w miejście, uczōła yno po niemiecku. A bez wojna gŏdanie po polsku abo po ślōnsku sie robiōło geferlich. Byli hitlerowscy aktywiści, co podsuchowali pod ôknōma po jakymu ludzie godajōm z dziejciōma. No to ludzie zaczōni sie bŏć godaniŏ „jak gamba urosła”. Jak gŏdała nasza mama, mało kōmu podŏbało sie dzwiganie rynki na prziwitanie, ale jak sie straciōł nŏprzōd jedyn, a potyn inksi, co im sie nie podobały rzōndy faszystōw, to sie rynka zaczōna dźwigać sama!

Ta sama dziŏszka, spōmnianŏ moja siostra, jak sie wojna już skōńcōła, musiała sie nauczyć polskej gŏdki. To nie bōło na nowo, bo prawdziwej polskiej mowy nigdy nie znała. Nazywało sie to repolonizacja. Coby rodziny nie miynszały môdym ludziom w gôwach, wywiōźli ich do Raciborza. Nie wiymy jak dugo to trzwało, ale na kōniec kursu kŏzali tym modym coś poôsprawiać po polsku. Dora, bo tak jij bōło, zaczōna ôsprawiać streszczyniy jakijś ksiōnżki. Na poczôntek szło jij doś słabo. Ale, jak już sie jij wydarzōło pŏrã zdań pejdziejć, to sie to zmyniōło i dalej sżło juz jak po maśle. Skōńczōła bardzo z siebie dumnŏ, a pani nauczycielka pejdziała: „Dorotko, świetnie ci poszło, ale teraz opowiedz to wszystko jeszcze raz po polsku”.

Jeszczy inaczyj dzioło sie z dziejciōma rodowitych Niymcōw. Tych, co nie mōgli wyjechać z Polski, bo umieli robić coś ważnego, np. budować szyby na grubie. Kiedyś mi ô sobie ôpowiejdziała jedna lekarka, côrka takigo niymieckigo fachowca. A to co mi pejdziała, napiszã tera po polsku:

„Koniec wojny zastał nas w pod-opolskiej wsi. Mieszkaliśmy na plebanii, gdzie mój wujek był proboszczem. Tam też musiałam pójść do szkoły, nie znając niemal słowa po polsku. Dla mnie ta sytuacja była stresująca, ale byłam pilną dziewczynką, więc na początek uczyłam sie wszystkiego po prostu na pamięć. Z upływem czasu rozumiałam coraz więcej. Szóstą klasę skończyłam z dobrymi ocenami, siódmą już w całości celująco. Po ukończeniu szkoły pobiegłam do domu ze świadectwem z piątkami od góry do dołu. Moja mama siedziała przy otwartym oknie. Wręczyłam jej, dumna z siebie, świadectwo. I w tym momencie przeżyłam szok. Mama wyrzuciła świadectwo przez okno ze słowami: damit imponierst du mir nicht.”

Cōż! Takōm reakcyjã Niymki, co jyj nie dali wyjechać z Polski po wojnie, kiedy wiynkszość Niymców bōła bezceremonialnie wygōniōnŏ, dałoby sie spochŏpić. Choć mozna jōm też przypisać wieloletnim tuplikowaniym Niymców ô jeich wyższości kulturalnej i rasowej.

Smutno mi było suchać tego ôpowiadaniŏ. A ôno sie ciōngło dalyj, tak samo interesantnie.

„Po ukończeniu podstawówki chciałam zapisać sie do liceum. Pobiegłam do czerwonej szkoły przy ulicy Kościuszki w Opolu. Do tej szkoły miałam od domu około dziesięciu kilometrów. Kiedy doczekałam się wysłuchania u dyrektora szkoły, dowiedziałam się od niego, że jako Niemka nie mogę chodzić w mieście do średniej szkoły. To był potężny cios. W końcu jednak dyrektor, widząc moje świetne świadectwo, obiecał rozpytać o zgodę na moją naukę w miejscowym kuratorium. Musiałam dlatego przejść te – w sumie dwadzieścia kilometrów – kolejny raz. Kiedy doczekałam się kolejnego spotkania z dyrektorem, zadałam pytanie: czy ja będę mogła chodzić do tej szkoły? Odpowiedź brzmiała: Owszem. Nie znałam słowa, wstydziłam się dopytywać. Biegłam do domu, powtarzając: owszem-owszem-owszem. Po powrocie obstąpili mnie domownicy z gorączkowymi pytaniami, jak mi poszło. Ein Moment, bitte, odpowiedziałam. Pobiegłam po słownik. Owszem. Tryumfalnie krzyknęłam: „JA!”

Ta pani ôsprawiała mi jeszczy swoje problymy, kiedy chciała zaczōnć sztudyja na medycynie. Doś by tego bōło kans. Możno tukej za kans. Ôstawiymy te ôsprowki na inksy rŏz. Jak dożyjymy, sprōbujymy pospōminać, jak nōm sie żōło, jak gŏdało w PRL-u, jak po zmianie ustroju, jak tera, kiedy my są juz na ryncie.

Do tych interesantnych abo śmiysznych cufalōw z naszą gŏdką wert dodać historyjkã, co mi jōm ôsprawioł jedyn znajōmy, co sie na Ślōnsku snŏd zarŏz po wojnie jako bardzo jeszczy mody chop. Dlŏ niego nasza gŏdka bōła cołkym nie do spochŏpiyniŏ, ale poleku uczōł sie ją rozumiejć. Śmiyszne dlŏ niego zdarzynie bôło we tramwaju we Sosnowcu. W tym tramwaju jechała modŏ matka z synkiym. Na ukrancie tramwaj hurdnōn, a karlusek zaczōn beczejć. Zmartwiōnŏ matka wytarła mu gambã i sie go spytała „piznôn-ejś sie w gowkã?” A mały ślimtroł i ôdpejdzioł: „ja-a-a”. Tyn chop, co mi to ôsprawioł, pamiyntoł to ponad szejdziejsiōnt lŏt, take to dlŏ niego bōło śmiyszne.

W podstawōwce, w liceum musiejli my sie uczyć jynzyka ruskigo. Kożdy pilny uczyń nauczōł sie bez te lata na tejla dobrze, iże bōłby we śtandzie bez problymu pogŏdać z Rusōma. Pogŏdać, jakby bōła takŏ ôkazja. Przez całe moje zycie jŏ mioł takŏ ôkazyjŏ ze śtyry razy, a to yno bezto, iże jŏ takej ôkazyji bardzo mocno szukoł. Wiela to damfu poszło prosto w piszczołkã? To bōło prawdziwe marnowaniy ludzkij energii na to, coby Srogi Brat bōł rŏd. A pożytku z tego nie bōło za grosz.

Jak chto chcioł sie nauczyć niymieckigo, abo i angielskigo, musioł to robić sōm, poza szkołōm. Bōło takich wiela, co sie z tym dali rada i sie tych jynzyków nauczyli. Niymieckigo uczyli niechtorzi fotry w dōmach. Angielskigo niby w szkołach, ale mało chto coś umioł po takich lekcyjach.

Jak sie komuna ôzlatowała, to my sie dobrze poznali z inflacyjōm. Patrzyli my ze zgrozōm jak co pŏra dni cyny rosły, a ôdsetki w bankach bōły na przikład 100 i wiyncej procyntōw. Chto mioł piniōndze, nŏlepsze bōły marki, tyn wsadziōł np. tysiōnc marek, co rok sie mōg ôdebrać cinze wiynksze niż tyn tysiōnc, a za dwa lata dostoł swōj tysiōnc w całości nazŏd. Tak sie bogaciyli bogatsi, a biydni sie stŏwali jeszczy biydniejsi. Wtedy wiela nŏs uznało, iże coby żyć jako tako trza miejć marki. Coby miejć marki trza sie bōło dopisać do mniyjszości niymieckij. Abo załatwiać niymieckie papiōry. I gŏdać po niymiecku, coby w Rajchu dało sie robić co inkszego niż yno dziubać śpargle. Szło wtedy spotkać ludzi, co zaglōndali na inkszych z gōry, bo miejli „pochodzynie”. Tyn czas by mōg jaki psycholog przeanalizować, jak sie ludziōm zmiyniōły poglōndy na to, co wolno, a czego nie przistoi robić. I chto my sōm, rŏz Niymcy do kōńca wojny, potym Polŏki, bo tak kŏzały nowe rzōndy.

Jak sie polokrowało w sprawach narodowojści, to byli tacy, co nōm przipōmniejli, iże my sōm Ślōnzŏki! I to sie nie zmiyniŏ, czy rzōndzōm Niymce, czy Polŏki. Mōmy z tego sytuacyjõ barzyj kōmfortowõ. Nie musiymy udŏwać, coby sie wpasować do aktualnie panujōncej nacyji. Możymy sie porzōndnie nauczyć jynzyka, respektować, abo i ukłŏdać recht (prawo) w państwie. Ale możymy ô niechtorych sprawach pejdziejć iże nŏs sie nie tyczōm. Tak nōm to pokazuje nierŏz jedyn z naszych nŏważniejszych pisŏrzy Szczepan Twardoch. Iże nasza geszichta nie je takŏ samŏ jak historia Polski. To dŏwŏ nōm jakōmś ulgã i nōm pōmŏgŏ poprawić samoôcynã.

A tera ô tym, czy my gŏdōmy gwarōm, czy to już je jynzyk. Jak patrzã na to, co-ch wyżyj napisoł i jak żech to napisoł, to sōm tukej doś już dobrze ustalōne reguły. Staroł żech sie dopasować do zasadōw z ksiōnżki Henryka Jaroszewicza. Ale niechtore słowa u nŏs sie gŏdŏ inaczyj jak na Gōrnym Ślōnsku. Mie by pasowało pisać (i czytać) tak, jak my tu wele Opolŏ gŏdōmy, „mazurzonc” i syconc. Ale to by robiōło problymy ze rozumiyniym naszych pisanych tekstōw w inkszych regiōnach Ślōnska. Jakby szukać w jakim placu sie upiyrać przi swojim, to bych widzioł np. trzimaniy sie naszgo chto zamiast fto, chtory zamiast ftory, wiejdziejć zamiast wiedzieć. Jest trochã tych naszych ôdmiynnojści, co wert je zachować przed potōmnych i sie nie poddŏwać tyndyncyjōm do ujednolicyniŏ naszych muterśprachôw. Na strōnie Wachtyrz.eu na razie piszôm czanściyj po gōrnoślōnsku, bōłby czas dołożyć i ôzwijać tyn nasz regionalny wariant jynzyka. Np. czy pisać szpas, czy śpas? Na festiwalu ksiōnżki ôńskigo roku my sie poznali z Mirkiym Syniawōm. My go sam mōmy trochã za guru ślōnskigo jynzyka. Tyn mōndry chop nōm pejdzioł, coby my pisali podug tego, jak nōm „gamby urosły” Ważne je, coby bōła w tym kōnsekwyncyjŏ. Coby co zdaniy abo akapit nie pisać ździebko inaczyj. Potrzebnŏ je dyscyplina, nie yno dlŏ wygody czytelnikōw. Jak mi to wyszło w tym tekście, ôcyńce sami. Bardzo żech sie staroł, ale to poczōntki, a jak gŏdajōm sōmsiejdzi: Aller Anfang ist schwer.

Zdoł mi sie, iże takim richtig jynzykym nasza gŏdka sie stanie wtedy, jak kans ludzi bandzie umiało pejdzijeć skōmplikowane rzeczy w tym jynzyku. Na przikład by mi bōło doś ciynżko przetumaczyć na nasze taki tekst: „Do niedawna sądziłem, że Dolly Parton to taka pusta laleczka, epatująca publiczność wydatnym biustem i dziwacznymi fryzurami. Zmieniłem zdanie po obejrzeniu na YouTube jej występu w Londynie i powzięciu zaskakującej wiadomości, że jest ona kompozytorką i autorką większości wykonywanych utworów”. Wiym iże jest pŏrã fachmanōw, co to poradzōm. Np. spōmniany p. Mirek Syniawa by to napisoł po naszymy fajniście. Mirku! Ja żeś doczytoł do tego placu, pokŏż swōj kōnszt i napisz coś fajnego ô pani Dolly!

Jak to mŏ być nasza muterśpracha, to pisaniy (i czytaniy też!) nie powinno być dlŏ kożdego z nŏs problymym.

Tak mi przichodzi do gowy, iże tej mowy to my powinni dziejci uczyć we szkole jako piyrszego abo drugigo jynzyka. Ale do tego potrzeba państwowego sparciŏ. Trza spisać taki kanōn lektur, co kazdy Ślōnzok przeczytać powiniyn. Trza spisać i sie dogŏdać w sprawie gramatyki, pisowni. Musi powstać ślōnskŏ literatura, poezyjŏ. Coby szło miyndzy sobą gŏdać z aluzyjōma, a drugi Ślōnzŏk by to zarŏz spochŏpiōł. To je robota na wiek. Cy starczy nōm i naszym dziejciōm ciyrpliwości?

Prziznom sie tukej, iże jakby mi prziszło wybrać miyndzy czytaniym tej samej ksiōnzki po polsku abo po ślōnsku, to na razie wolã po polsku. I choć jŏ ôd urodzyniŏ gŏdŏł po ślōnsku, to mom trochã kłopotōw „z percepcyjōm” tekstōw, pisanych dzisiej po ślōnsku.

Piyrszy rŏz, kiedy mi sie tekst pisany po ślōnsku czytało bez znerwowaniŏ, to bōł tekst Jerzego Ochmana na strōnie wachtyrz.eu ô jego wandrōwkach na kole po granicy Wojewōdztwa Ôpolskigo. Tak sie, dziynki Jerzemu, dziynki Jurkowi, zaczōna moja fascynacyjŏ ślabikŏrzym.

Nie jest leko ôdpejdzieć na tytułowe pytanie. Pŏrã lŏt tymu bych pedzioł, ze jeszczy ni. Tera mi sie tyn poglōnd zmiyniŏ. A życzã wszyjstkim, co ô to dbajōm i sie troszczōm, coby im sie ta sprawa wydarzōła. Zyczã tego im i sobie z całego serca.

Józef Moch – dugoletni pracownik naukowy Politechniki Ôpolskij, tera już doś dugo na ryncie. Pochodzã z Wangier, śtudiyrowoł żech we Wrocławiu. Tera miyszkōm w Biyrkowicach. Tukej sie starôm być pożyteczny, pod kiela umiã!

Opole, kwiecień 2026