Rafał Cieplok: Amatory. Part 3. Rychtum Regnum

Prolog
Part 1. Chopcy zy kamerami
Part 2. Rafał Cieplok: Amatory. Part 2. Byczo godzina

Part 3. Rychtum Regnum

29.10.1977

Popołedniowo sobota w Rolerze, gynau tydziyń przed festiwalym, nale gynau tyż wtedy, kej trza go już rychtować. Na jednym biōrku we Fauście parzōm sie dwa tyje, a w blumtopach pod ôknym rosnōm dwa akantusy. Kole nich przechodzi durś Richat, kery spisuje, co je we klubowyj siydzibie i do sie użyć do wystrojynio fajersztele na byzuch ôd filmorzōw stōnd a tamstōnd. Trocha latosich fotōw klubiorzy, rekwizyty zy filmōw, dwie krauzy zy sztucznōm krwiōm a jedyny na świecie motek zy szkła, bydōm pokozane za tydziyń bezczas wydarzynio. Nale trza wiyncyj.

 

Richat: Mōmy trocha za mało dekoracyjōw. Napisza lista do Hyńka Cieploka, coby pochytoł pora dinksów, bo sama bibuła na lampach to bydzie za mało. Dosz mu ja, jak dzisiej bydzie, August?

August: Dōm. Przidzie ôboczyć jeszcze roz zal na fajer, bo bōł rano, nale zaś czegoś tam niy bōło.

Richat: No niy ma mocka rzeczōw. Dej mu ta lista prosza, bo jo dzisiej musza do Mikołowa pojechać, żeby przegodać jedna sprowa.

August: Do twojigo filmu?

Richat: Ja.

August: Ô, to fajno. Jeżech ciekow, co to bydziesz robiōł.

Richat: Jo tyż… Weź te kwiotki, jak bydziesz szoł.

August: A te rzeczy, co żeś tutej wyciōng, tyż?

Richat: Ôstow. Przidzie Marek to se poustowio, kaj bydzie chcioł.

 

August Piwko, dwadziścia ôziym rokōw stary klubiorz, kerymu marzi sie zrobiynie swojigo filmu i bycie czynścij w klubie. Za modego bōł fusbalerym i chcioł kopać bal profesjōnalnie, nale ôjce mu zakozały, bo musioł robić na gospodarce, a skirz tego, że niy je żyniaty i ś nimi miyszko, to durś sie musi ich suchać. Robota w polu i z gowiydziōm biere mu wiynkszość wolnego po szychcie na grubie czasu i skuli tego to je coś, czego niynawidzi jak dugo ino pamiynto.

Zrobiōł ale rylacyjo, co mu ôddoł Jacek Saternus, kery robi wiynkszość szportowych krōnik i kery go lubi za durś dobry humor. Na wczesno wiosna latoś ôjciec Augusta pojechoł do lazarytu na miesiōnc, bo mu nyrki niy fōngowały dobrze i ôroz pokozało sie, że krōm roboty na gospodarce, do sie mieć czas na cosik inkszego. Amatōr Piwko zrobiōł raport zy derbowego szpilu Gōrnika Wesoła, kaj kejś groł, a Unije Kosztowy, klubōw zy dzielnic Mysłowic, kere sōm rozdzielōne ino Krasowami. Po zmōntowaniu a pokozaniu na trefie swojigo piyrszego filmu, bōł sztolc, że ôstawi po siebie cosik podpisane swojim mianym. Durś ale to niy bōła sknipsowano jego gyszichta, a zwykło rejestracyjo mōmyntōw, jake sie akurat zdarzōły. Marzi mu sie ryalizacyjo historyje, kero szrajbnōł, jak bōł rajnerym. Bōła to przipowiostka ô szpoku, kery mioł szmaragdowe piyrze, nale jego posiedziciel farbowoł mu je na czorno, żeby mu go żodyn niy zachabiōł. Ino że ôd czasu stworzynio filmu zy meczu, dopiyro teroz, po bezmała pōł roku, przed festiwalym, jak już je po sprzōntkach na polu, August sie zjawiōł w Rolerze, coby pōmōc przi rychtowaniu do przileżytości. Niy pokuloł produkcyje swojigo filmu nawet ô trzi kroki, a zaszporowano banda po nagraniu szpila cołki czas przeleżała we krauzie za jego betym.

 

We Fauście, pod ôknym kole biōrka z dwōma tyjami, durś chodzi Maks, kery dostoł zodanie znolyź piynć filmōw z Rolera, co bydōm pokozane na festiwalu. Bildy z listy, co zrychtowoł amatōr Szarlej, bōły zrobiōne ganc niydowno, bez to goście ôboczōm, jaki kōnszt sie upiyk we Wesołyj ôd ôstatnigo byzuchu. Reszta ôbrazōw, z inkszych klubōw, przidzie do Mysłowic bez tydziyń abo gynau w dziyń wydarzynio, bo niykere filmorze bojōm sie posyłać swoje dzieła bez poczta, kero mōgła by niy spokopić, ô co sie rozłazi w tym artystycznym świecie.

Filmfalfy z kinym zrobiōnym ôd Rolerokōw leżōm we szrankach w klubowym zalu. Ino sōm pofyrlane z cołkōm resztōm, bo ftoś, Paulek, zaś je porozôrdynkowoł^[1] jak patrzōł za czymś. Nale chaos to je drabina do ludzi, co umiōm go wykorzistać, a mody filmorz wykorzistoł go, bo mu przodzij niy dozwolali ôtwiyrać tego sejfu z kōnsztym. Niy pedzieli czymu, pedzieli ino, że jak przidōm lepsze czasy, to bydzie mōg tam kuknonć. Medykowoł, eli ciepli tako metafora, coby sie mody niy broł za cudze dzieła bez ukōńczynio szkolynio abo bōł w tym jakiś ciekawszy, merytoryczny syns.

Bezczas badanio na title bildōw, jejich autorōw a ekstra szriftōw, co bōły dopisane ôd kogoś inkszego, spokopiōł, że wiynkszości ryalizerōw niy zno. Niy sōm klubiorzami w tym samym czasie co ôn, aspōń jeszcze ich niy widzioł, nale czynsto lata produkcyje jejich dzieł sōm z tego roku, dwa, trzi przodzij. Bōły niykere amatory wywalane zy zespołu? Możno za robiynie słabych filmōw? Bo to niy ma tak, że klub bydzie cia trzimoł, dowoł kamera, filmbanda, a ty zrobisz chechlocze kino, co bydzie gańba kajś pokazować.

Ôroz adept ôboczōł biksa z nopisym R. Lepich – Missio – 1975…! Tam musi być tyn film Richata! Ôstatni film Richata, ô kerym niy godo a niy pokazuje, bo coś tam sie stało zy głōwnōm gwiozdōm. Amatōr sprowdzo, eli je falfa z bandōm w postrzodku – je! Ôdkłodo bild z boku szranku na niyskorzij. Tyla tych biksōw, a Maks trefiōł akurat na ta, kero je tajymnicōm w klubie! Ino pojakymu przodzij kludziorz tego niy wziōn? Możno teroz to tam wciepoł? A może to niy ma żodno tajymnica z tym bildym, ino tak gupie zaś godajōm chopy. Rajner sznupie dalij za filmami z listy, kere mioł znolyź, bo niy mo teroz czasu wiyncyj myśleć ô przodkach w klubie a jejich erbowiźnie we szranku.

Chyciōł już wszyske ôbrazy, krōm ôstatnigo, ôd chopa, z kerym mody grubiorz elektrykorz sie wito co tref, z uśmiychym, nale nigdy ś nim niy kōnwersowoł połnym zdaniym. A niy, już je. Chyto biksa zy szriftym F. Urbańczyk – Zobrze – 1977, zy podszriftym dorobiōnym czyrwōnym mazokiym – „SAM JE DOBRZE”. Kładzie ja na boku biōrka, na reszcie bildōw zawartych w metalowych kołach, a kuko na Richata, kery idzie i zdrzi bez ôkno na ptoki, jak jydzōm z kormikōw. Kludziorz, kej robi kroki ku byfyjowi, niy dowo pozōr na nic, bo ptoszyna wziyna go ganc siylnie interesować, nale ôroz słyszy trzask, kery je ale jeszcze siylniyjszy. Trzask ôd razu keruje jego zdrok a pozorność na dylōwka pod nogami. Spokopio, co zrobiōł. Widzi puchar, kery mioł być prajzōm za piyrszy plac w kōnkursie na festiwalu, rozstrzaskany na mocka sztikōw. Można by dać teroz po kōnsku kożdymu z filmorzy, kerzi bydōm swōj kōnszt pokazować pod werdykt jury a audiyncyje, żeby kożdy wygroł, nale taki socjalizm artystōm by sie nigdy niy spodoboł.

 

Richat: Pierōnie jasny! Fto sam to postawiōł?

Maks: Noo, niy wiym.

Richat: Kaj sam dować prajzy na festiwal, no ftoś łeb se chyba na minus sztyrysta ôstawiōł!

Maks: To co teroz zrobiymy? Ftoś nōm nowo zrobi?

Richat: Do szklorza niy bydymy teroz jechali. I tak by nōm niy zrobiōł jij na festiwal, bo to mōm ôd kamrata zy Kluczborka, a ôn mo… sytuacyjo. Pojadymy pożyczyć ôd Iksa, bo ôni wygrali łōńskigo roku, to może dajōm nōm na festiwal. A im prziwiezymy nowo, jak już bydzie zrobiōno. I tak miołech do Mikołowa jechać.

Maks: Dzisiej chcecie jechać?

Richat: No dzisiej, a kej. Przirychtuja lista do Hynka i powiym Augustowi, co trza we fajerszteli zrobić, i pojadymy. Ty spakuj te biksy do czegoś i je weź.

Maks: W synsie mōm zabrać filmy do zalu, kaj bydzie festiwal, pra? Do La Mansanery.

Richat: Ja.

 

Richat klaruje Augustowi, co mo zrobić, a dopisuje to do Hynkowyj listy, coby niy przepōmnioł. Idzie po adepta, wypijo jeszcze na eks zimny już tyj, i idzie ś nim do auta. Ino piyrw jeszcze cygareta.

 

Na ceście do Mikołowa, gynau wele browaru, przipōmino sie kludziorzowi, że mioł zapytać rajnera, jak mu idzie sznupanie za idyjami do filmu. Rajner tyż mo pytanie do kludziorza, ô jego film, co go znoloz we szranku z biksami. Nale synsa ôd modszego mu godajōm, że Richat durś mo aufryga po rozwalyniu kristalgwiozdy i musowym pożyczyniu ôd Iksa zastympstwa do prajzy, kero rozwalōł. Ôd wyjazdu z Wesołyj do tego czasu godki w aucie niy bōło i bodej lepij niych tak ôstanie, bo kuczer jakby chcioł, to by mioł ô czym godać.

Maks bezto zdrzi nikaj bez ôkno a myśli ô zrobiyniu filmu, za kery by dostoł mocka wyrōżniyń, a ludzie by dō niego podchodziyli i pytali, jak go zrobiōł i skōnd mioł ajnfal^[2] na niego. Bado roz na Richata, nale ôn je durś zajynty trzimaniym lynkry a wychytowaniym potyncjalnych zagrożyń na asfalcie abo wele niego. Mo fest rod jeżdżynie swojōm Syrynōm, nale musi być nazod we swojich klubowych ôbowiōnzkach, bo kuczerowanie auta to rzecz, kero niy biere cołkigo fokusa, a jak idzie robić dwie rzeczy bez jedyn czas, to idzie snadnie zaszporować kōnsek dnia.

 

Richat: Maks, jak ci idzie kuplowanie idyjōw do filmu?

Maks: Noo, ôstatnio szrajbłech dwie rzeczy. Ino niy wiym, eli sie do je zrobić na film.

Richat: Wszysko sie do zrobić na film. Jak idzie coś se wyforsztelować, to idzie to sknipsować. Trza ino znać roztōmajte knify abo cosik powynokwiać. Może niy do przesady, nale czynsto to niy ma take ciynżke, jak sie zdowo. Godej, co mosz!

Maks: Piyrszo gyszichta je ô chopie, co go pies atakuje na polu, skuli tego, że jak posiedziciel tego psa budowoł mu buda, to tyn, w synsie tyn piyrszy-

Richat: Dej mu miano jakeś.

Maks: No. To tyn piyrszy chop, Wojtuś, prziszoł na byzuch do Mirka, tego gospodorza, i durś ôzprowioł ś nim ô niczym ważnym, no klachali se jak baby i w kōńcu bōła już cima, a buda niy powstała. I tyn pies mo skuli tego furyjo na tego chopa, Wojtusia, i leci za nim i go bajso. I tutej niy wiym, jak zrobić ta scyna zy bajsniynciym psa, coby chyciōł bōta tego chopa i sie siyłowali, jedyn ciōngnie w jedna zajta, drugi w drugo.

Richat: Hmmm. Wiysz co, psy sie do nauczyć roztōmajte rzeczy, ino tyż niy wiym, eli do sie tak zrobić, coby do stopy tego chopa niy wbiōł za fest zymbōw.

Maks: Mysłołech ô metalzokach.

Richat: Tooo… by musioł ftoś z drōtōw je wyheklować.

Maks: Abo znojś psa bez zymbōw. Ino to chyba bydzie widać.

Richat: Gy-nau. W Szopiynicach take lotajōm. A jako mosz ta drugo historyjo?

Maks: Drugo je ô chopie, niych bydzie Michał, co go przisuło, bo bōł lebrym i kożdy dziyń na szychcie chodziōł spać za transporterkōm. Nale roz płakoł tam i sie skulōł, bez co jak załōnczyli maszina, to ś nij śleciała mu na gowa materyjo i mioł po robocie.

Richat: A czymu ôn płakoł? I jak zy transporterki mu na gowa śleciało? I czymu jij niy słyszoł?

Maks: Jak lebrowoł, to lygoł wele tyj taśmy, bo za niōm niy bōło go widać. A płakoł, to niy wiym. Na zicher niynawidziōł tyj roboty. Abo swojigo życio. Możno niy mioł siyły już żyć. Abo do kogo.

Richat: A żebyś wiedzioł, że mocka chopōw niynawidzi robić na grubie. Nale robiōm, bo chcōm żyć dobrze, a to wymogo poświyncynio. Ino żeby płakać, to jeszcze żodnego niy widziołech, ani ô żodnym niy słyszołech.

Maks: No tōż chyba musza jeszcze pōmyśleć, co mo być pokozano. I fto je tyn leber.

Richat: Toć! To niy ma tak drab scynario szrajbnōnć. Pamiyntej, coby niy dować jakijś rzeczy do filmu ino skuli tego, że ci sie fest ôna podobo. Cołko rzecz, gyszichta, mo być dobrze społym uwarzōno i bez to czasym trza wyciepać maszkety, kere mōmy radzi. Trza durś nowe idyje chytać i mieć je przirychtowane, jak sie myśli ô filmie. I sie niy tropić tym, że teroz niy mo sie ich kaj dać. A wiysz już, jak ta gyszichta skōńczyć?

Maks: Niy. Niy mōm kōnceptu, jak to mo cołke tak gynau wyglōndać jeszcze.

Richat: Gut, gut. Popracuj teroz nad głōwnōm perzōnōm, to ci sie zacznie ukłodać akcyjo i morał, a na szlus tyż cosik przidzie.

Maks: Dobre.

 

Mody filmorz wroco ku swojimu, pasażyrskimu ôknu, a ku medykowaniu ô sukcesie we filmowym świecie i jego słodkich ôwocach. Starszy wroco ku cieszyniu sie kuczerowaniym, bo co mōg bezczas rajzy zrobić, zrobiōł. Mōg niby aji pogodać z rajnerym ô festiwalu abo ô rzeczach, kere robi we wolnym czasie, bo czasu na to niy braknie, a ôzprowy ludzi, ôsobliwie takich, co pracujōm razym, ô prywatnych sprawach sōm zowdy dobrym budulcym rylacyje. Ô robocie idzie pogodać bezczas roboty, a już ô inkszych rzeczach radszyj sie niy powinno, skirz tego take chwile, jak bez bajszpil transportowanie sie kajś, to je akuratny mōmynt na dyskusyje ô tym, co sie robi po szychcie abo ô tym, co kogo żgo we gowie.

 

Medykujōncy filmorze dojechali do cyntrum Mikołowa, znodli pōnkt do parkniyncio blisko rynku i ôdpolyli swoje cygaryty, kere kludziorz kozoł przodzij zrolować na prziwitanie sie z placym, kaj bydōm szukać polepszynio swojigo losu. Słōńce dōminowało na prōźnym niebie, nale ciepła za dużo niy prziniōsło. Richat wrażōł swoje zōnbryle, skiyrz czego adept pōmyśloł wtedy je kupić, bo ôchrōna ôd szajnōw je fest galantno a dodowo tajymnice. Zowizo, jak sie niy widzi ôd kogoś ôczōw, to sie czowiyk zastanowio, fto tam je, pra? Możno podarzi sie kajś tutej kupić, myśli Maks, kery niy bōł nigdy w tym mieście. Zdrzi po architekturze a ludziach, kerzi zdrzōm na niego, z wiynkszōm niż zowdy ciekawościōm.

Zakurzyli se przed dōmym kultury, w kerym zespōł z Mikołowa, Iks, mo swoja baza, bo dopiyro tam nestōr pozwolōł ôdpolić cygarety. Richat sprowdzo w swojim hefciku, co gynau potrzebne je na filmfestiwal, a rajner mo chwila pōmyśleć, jak sie chodzi na trefy we wtorek a piōntek, kiedy klub je w cyntrum miasta, a niy na wielgim werku. Na zicher Iksiorze mogōm lepij sie sfokusować na kōnszcie, bo sōm ôbtoczyni ludziami, kerzi niy muszōm sie prać ô swoje życie. A może właśnie majōm gorzij z myślyniym ô kōnszcie, bo niy widzōm i niy godajōm zy kamratami, co byli tak blisko już niybycio i skuli tego w jejich gowach niy produkujōm sie motiwy z intynsywnymi ymocyjami. Przeca jak sie myśli ô chopie, kery musi kożdego dnia prziś do dōm zjyś ôbiod, bo inaczyj cołko jego familijo bydzie miała festelnie przikre czasy, to kożde decyzyje bohatyra filmu muszōm być nafolowane jego roztōmajtymi uczuciami, sztresym, strachym, a bezto scynario sie już samo ciekawsze robi. Trza ino umieć dodać akuratne nasztalowania kamery i scynografije, żeby ôbroz ładnie wyglōndoł, bo kożdy knips mo być jak malōnek. No i rzykać, żeby aktōr jak nojmynij ôdjechoł ôd tego, co je dobre.

Amatōr Uniwersal ôwdy spokopiōł, że ôn sōm trocha ôdjechoł, bo przipōmnioł se, że je sam, coby trefić sie zy znōmym i lubianym direkterym a kludziorzym amatorskigo klubu z Mikołowa, Leōnym Wojtalōm! Richat ô jego filmach już pora razy godoł i zowdy sie zdowało, że to je perzōna, kero nestōr Rolera reszpektuje.

 

Maks: Dugo sie znocie? Z Wojtalōm.

Richat: Z piytnoście lot.

Maks: I czymu ôn je taki dobry?

Richat: Bo maszketōw niy jy.

Maks: Ja, mhm. Tak jeszcze żodyn niy poradzi żyć.

Richat: No suchej, chop dużo w życiu pracowoł a uczōł sie. Zaczynoł w AKFie w Katowicach, potym kajś za Przymszōm dostoł kludzić klub, a pora rokōw nazod zaczōn tutej, w Mikołowie, robota. Jak widzioł tyla ludzi robić w roztōmajtych miyjscach, jejich knify, idyje, dzieła i suchoł, co  przeżyli i ô co by sie ś nim wadziyli, to niy bydzie myśleć jak chop, co cołke życie w jednym placu dychoł i piytnoście ludzi znoł. Poradzi roztōmajcie medykować… Abo inaczyj. Poradzi dować do swojigo myślynio wiyncyj perspektyw a elymyntōw, kere mogōm na jakoś sytuacyjo mieć wpływ. Kapujesz?

Maks: Noo, w synsie wiyncyj wiy ô życiu, ja?

Richat: Jak cołke życie idzie uczyć sie a poznować nowe rzeczy, to sie produkuje świyże idyje, bo sōm rezultatym miksowanio roztōmajtości. Trza umieć swōj myntal rozwijać ô niyznōme myśli, a kōnfrōntować swōj światopoglōnd z tymi ôd inkszych. Wiysz, ôbserwować świat bez bryle ôd cudzych perzōn.

Maks: A skōnd ôn wiedzioł, że to je dobro decyzyjo stać sie kludziorzym klubu. Jak ôn wogōle wiedzioł, że mo robić filmy?

Richat: Niykerzi tak majōm, że chcōm swoja wiedza dować dalij. Durś jeszcze niy wiym, eli ino niykerzi abo już wszyscy ludzie tak majōm. Mo sie skuli tego poczucie, że sie czowiyk zno na czymś i ftoś bydzie mioł go za wortego znanio, kamracynio sie, co zowdy je miyłe. A Wojtala akurat jak dostoł propozycyjo być szefym klubu, jak piyrszego, tak drugigo, to ja wziōn i pokozało sie, że mo to rod. Bezczas życio roztōmajte ôferty sie przitrefiajōm i trza umieć je chytać. Mōno myśloł ô tym przodzij, a myjgliś niy myśloł. Mōg tyż chcieć samymu kludzić klub, bo widzioł, jake elymynta trza poprawić, żeby cołkość fōngowała nojlepij jak może, robiōła sto procynt tego, co poradzi. Mo sie przeca skuli tego wiynkszy wpływ na swoje życie.

Maks: Czymu mo sie wpływ na swoje życie?

Richat: Bo jak bieresz zapowiedzialność za coś, to czujesz, że mosz władza! Poradzisz kształtować ryalność tego czegoś. Zapowiedzialność waży, czynsto je niyprzijymno, wymogajōnco. Nale jak je szansa, to trza ja brać, bo skuli nij sie czowiyk rozwijo. Czasym sōm mōmynta, że niy ma kogoś ôd decyzyjōw abo żodyn inkszy niy chce czegoś robić, to wtedy musisz brać ta sytuacyjo za kragel i direktować decyzyje. Jak ludziōm ubiyrosz problym myślynio, to cia bydōm mieli w zocy. I to niy godōm ino na kwestyjo politikerstwa.

Maks: To na co mi ta zapowiedzialność jak to ino sztres a turbacyje sōm?

Richat: Pedziołech, czowiek sie rozwijo, je lepszy. I mo władza.

Maks: Ino jo niy chca być politykiym.

Richat: To niy ma polityka, ino życie. A w życiu trza czuć, że sie mo wpływ na jak nojwiyncyj rzeczy, na wiela sie do. Bier i łōm keta, kero trzimie twōj los, a potym kludź sie nojlepij, jak poradzisz. Bez bajszpil jak sōm chopy, co ino suchajōm przikazōw ôd inkszych a robiōm, jak sie im koże, to potym sznupiōm za tōm władzōm, kaj mogōm. I nojprościj może być do nich iś do swojich dziecek i wykorzistać swoja przewoga i jejich zaufanie, żeby mieć ta władza. I jak chcōm ja durś mieć, to niyskorzij mogōm im robić krziwda, fizyczno abo psychiczno, bele czuć jakokolwiek siyła. I tego sie trza boć. Nale jak sie wiy, że sie mo w życiu na tyla mocy, że sie poradzi samymu coś zrobić zy swojim życiym, coś pōmiynić bez chachmynctwa a nasiylynio, to sie bydzie szczynśliwij żōło. Jak chcesz mieć spokojne życie, bez sztresu, to suż inkszym, niych ôni ci godajōm, co mosz robić. Nale dej pozōr, cobyś ta keta poradziōł uniyś, jak bydzie trza.

Maks: To jak mōm ta władza mieć? Abo jak moga wiedzieć, że poradza moje życie jakoś pōmiynić?

Richat: Chcesz być reżyserym, pra?

Maks: Noo, jo–

Richat: Jak bydziesz na planie direktować, to musisz ludziōm godać co majōm robić, co potrzebujesz, co mo być w bildzie. Nale żeby ich direktować, to musisz piyrw wiedzieć, co chcesz za film zrobić. Scynario to je zaczōntek, aktory, kamera, scynografijo, klajdōngi, to tyż trza mieć pochytane a poukłodane. W życiu tak samo, piyrw sie dowiedz, co potrzebujesz abo co chcesz, i niyskorzij kōmunikuj to reszcie świata. Możno ftosi bydzie chcioł sie do cia dokuplować, bo do ryalizacyje tych cylōw bydziesz musioł iś w tym samym richtōngu co ôni. Może dajōm ci za nich decydować ô kwestyjach, z kerymi ôni sami niy wiedzōm, co robić, a ty wydowosz sie akurat wiedzieć.

Maks: Hmm… rozumia. Chyba.

Richat: Powiym ci ino, że jak chop je starszy, to mu sie łatwij żyje. Już sie nauczy we mynkach myńszych abo wiynkszych tyla rzeczy, że jakoś już to trocha autōmatycznie idzie. Nale bez to ci durś godōm, żebyś sie rozwijoł. Niykerzi za drab to sztopujōm, czynsto po chycyniu szkolnyj diplōmy. To, żeś skōnczōł technikum i teroz mosz robota, to znaczy ino tyla, że niy belfer bydzie cia uczōł, ino ty sōm już musisz znojdować zdrzōdło wiedze abo kogoś, kogo bydziesz chcioł mieć za rechtora.

Maks: A ty sie durś uczysz a rozwijosz?

Richat: No dyć!

Maks: A jak?

Richat: Czytōm a trefiōm sie z ludziami, co wiym, że poradzōm myśleć. Pōdź rajn!

 

Filmorze ôtwiyrajōm dźwiyrze mikołowskigo dōmu kultury, gynau kaj zespōł Iks mo swoja siydziba. Witajōm sie z recepcjōnistkōm, godajōm jij, że prziszli do pana Wojtale, a ôna godo im, że je u sia w klubie na piyrszym sztoku. Na parterze, w antryju miyndzy recepcyjōm a schodami, je akurat hangniynto fotoekspozycyjo ôd Iksiorzy, kero chcōm ôbadać byzuchowicze z Rolera. Jedyn bild, z dziołchōm, co gro na flecie, mo pozorność Richata na tyla dugo, że Maks skōńczōł ôglōndać wszyske inksze i prziszoł nazod podziwać sie na niego drugi roz. Atoli mody filmorz niy poradziōł sie zachwycić tōm kobiytōm tak jak nestōr, skuli czego postanowiōł kōntynuować przodzij napoczniynto ôzprowa.

 

Maks: A co z wiedzyniym, że film to je to, co sie winno robić? Kej sie to czuje? Kej ty żeś to wiedzioł?

Richat: Wokacyjo.

Maks: Jako wokacyjo?

Richat: Ôpowiym ci gyszichta ô hajduckim masorzu. Za bajtla szajtowoł kożde zwiyrza, jake ino chyciōł. Piyrw ubijoł rapitouzy, co przi wodzie znoloz, abo ptoki, a potym nożym ôd matki z kuchnie, rozcinoł je a badoł, co i jak majōm poukłodane w postrzodku. Hned zabroł sie za wiynksze ôrganizmy: ynty, koty, psy. Pytoł sie gospodorzy, eli może prziś na zbijaczka^[3], coby pōmōc a pozdrzić na bebechy browkōw^[4] abo krowōw. Durś chcioł ino kroć, kroć, kroć, bezto yntlich zaczōn robić u masorza. Perfekt robota! Jeździyli ôd gospodarki do gospodarki, szajtowali miynso a skōra, rychtowali futer na przedej. Jak bōł już wiynkszy, to mody masorz poszoł na medyczno sztudyjo, kaj zaczōn do kna poznować wnyntrzności ôd ludzi. Drab zrobiōł kariyra, lyczōł a naprowioł ciała, kere poradziōł potajlować a skuplować bez zdrzynio. Na zygorku mioł piōnto po połedniu, jak szoł ôperować papiyża, abo jak ôn to rozumioł, szajtować miynso a skōra… A rozłazi mi sie ô to, że trza wiedzieć w życiu, co ci dowo szpas, jak to robisz, abo przi jakij robocie czujesz nojwiynkszy syns jij robiynio i niyskorzij chcesz sie w tym rozwijać. Aż bydzie szło z tego wyżyć abo aspōń mōc to robić we wolnym czasie, bo bez pasyje czowiyk bydzie gnić. Masorz chyba ino mioł fest rod rozcinać co mu sie pod rynka trefiōło, nale tako pasyjo akurat sie przidowo na świecie, to poradziōł jeszcze z tego dobry mieć geltak.

Maks: Ôn to chyba musioł być nojlepszy chirurg na świecie.

Richat: Toć!

Maks: O jaa… Tōż we Watykanie musi teroz być pokōj, jak ôn tam bōł.

Richat: No jeszcze ja. Pōdź, idymy na wiyrch.

 

Filmorze ôstowiajōm wystowka Iksowych fotōw, żeby iś do lwij jaskinie, kaj mikołowscy klubiorze pōmiyniajōm idyje w projekcyje. Dźwiyrze do jejich arbajtzōny sōm ôdewrzōne, nale Richat klupie we futrzina, bo tako mōmy kultura. Ryaguje dwōch chopōw, co siedzōm przi biōrku a godajōm na zicher ô filmie. Maks spokopio, że tyn starszy siwy pōn zy brylami, to musi być Leōn Wojtala, co sie potwiyrdzo jak tyn starszy siwy pōn woło miano Rolerowego kludziorza. Richat! Pora krokōw i uścisk na prziwitanie.

 

Wojtala: To jo miołech do cia za tydziyń przijechać.

Richat: Cniōło mi sie za tobōm fest.

Wojtala: Ahhh, tōż chyba dobro pogoda bydzie w prziszłym tydniu.

Richat: Ja, gy-nau.

Wojtala: A co to za mały srocz?

Richat: Nowy fil-

Maks: Maks Uniwersal, bydźcie, Panie Wojtala. Rod wos poznowōm.

Wojtala: Bydźcie. Słysza, że mie znocie. Richat, na zicher żeś coś trajkotoł.

Richat: Spōminołech ino, że w Mikołowie myszy zjadły połowa filmōw, co żeście je w klubie zrobili i musieli żeście kota zatrudnić.

Wojtala: Szkoda, że waszych niy zjod. Pōdźcie rajn! Chcecie tyju?

Richat: Jo mōm ino pora pytań i jadymy nazod. To, co zowdy.

Wojtala: Klar! Piotruś, weź modego i pokoż mu coś abo ôpowiydz ô klubie.

 

Kludziorz Iksa idzie ku swojimu biōrku po prawyj zajcie zalu, wyciōngo mało krauza zy zielōnym płynnym wkładym i pokazuje kludziorzowi Rolera, że mo iś ś nim do małyj izby, do keryj zawiyrajōm dźwiyrze. Mody Rolerok idzie ku biōrku przi ôknie z lewyj zajty zalu, kaj siedzi już Piotruś, z kerym sie wito i zico mu naprzeciw. Piotruś wyglōndo na pora rokōw starszego ôd grubiorza-filmorza z Krasōw. Mo przed sia ôtwarty heft, a na gowie czorne włosy za uszy. Na zielōnych ścianach iksowyj arbajtzōny sōm puhary, medale a inksze prajzy, kere leżōm na modrych rōmach, co zdajōm sie potrzebować sparcio, bo sōm fol. Na szrankach sōm foty klubiorzy z planōw, prymiyr a klubu, kaj świyntowali gyburstagi a inksze przileżytości, nale sōm tyż cechōnki z knipstabulōw^[5]. Maks już ôbadoł scynografijo kamraciego klubu, kero je inkszo niż w Rolerze, bo sam je wiyncyj prywatnych rzeczy ôd filmorzy, a we Wesołyj wyglōndo minimalistycznie, ordnōng a symetryczno harmōnijo. Teroz zbyło ino ôbadać jake iksowske artysty sōm, bo to może tyż być inksze, niż u sia.

 

Maks: Dugo sam robisz?

Piotruś: Sztyry lata.

Maks: I wiela filmōw zrobiłeś?

Piotruś: Piynć. Nale ôd roku nic.

Maks: Czymu?

Piotruś: Bo perfekca scynario.

Maks: A ô czym je?

Piotruś: Ô synku, co zamiast bawić sie z inkszymi chopcami, maltretuje starszych ludzi, co żyjōm w dōmu ôpieki jego familije.

Maks: O! To je tragedyjo.

Piotruś: Niy. Kōmedyjo.

Maks: Jak kōmedyjo? Take rzeczy? Krziwda syniorōw niy ma ci straszno?

Piotruś: Je straszno. Nale trza sie czasym zy strasznych rzeczy pośmioć, coby inakszyj na nie popatrzeć.

Maks: Tōż jak chcesz to pokozać jako kōmedyjo? Zamiast płakanio, stare baby bydōm szczekać?

Piotruś: No bez bajszpil jak tyn chop bydzie polōł nowe listki ôd przocieli tych pynsjōnariuszy, to mu sie galoty zapolōm i bydzie musioł je seblykać przi wszyskich.

Maks: A. To fajno. Ciekow je’ch, jak bydziesz ôgiyń robiōł, żeby niy spolić aktora.

Piotruś: Mōmy pirotechnika w klubie.

Maks: My ino szushajera. A myśloł żeś, czymu tyn synek tak maltretuje tych ludzi? W szkole inksze dziecka sie ś niego lachajōm i niy chcōm ś nim bawić? Abo co inkszego?

Piotruś: Niy myślołech jeszcze, może je zły ôd urodzynio i nic inkszego jak karma niy uświadōmi mu, że źle robi. Nale tyn przikłod je fajny. Zapisza se.

Maks: A prosza. A wiysz, jake klajdy bydzie mioł tyn synek?

Piotruś: Niy wiym. Wiysz co, musza iś po coś do sklepu. Przida za chwila i pogodōmy.

Maks: A bydōm w tym sklepie zōnynbryle?

Piotruś: Yyy, niy.

 

Piotruś zawiyro swōj heft, wstowo ôd biōrka, ôblyko jakla i wychodzi z izby. Maks filuje – widzi go z arbajtzōny iś bez rynek, nale zaroz zniko. Filmorz z Wesołyj chyto drab heft nowopoznanego kamrata z Mikołowa, przyciōngo do sia, ôdwroco. Czyto czorny szrajbōnek na czerwōnyj ôkładzinie – “Suvereta”, i postanowio dostać sie do tego sejfu ôd medykacyjōw. Zdrzi jeszcze po cołkij izbie, coby go żodyn niy zaskoczōł, nale żodnego niy ma.

Rolerowy adept sznupie po cufalowych zajtach a wybiyro co lepsze kōnski i transferuje je do swojego hefcika, coby pōmōgły mu zrobić film. Przeca Richat godoł, że jak sie poradzi badać na świat bez bryle inkszych, to sie je lepszym czowiekiym, pra? Przi ôglōndaniu idyji, myśli, dijalogōw, ôpisōw scyn, medykuje nad jejich siyłōm a eli sōm lepsze ôd jego własnych, nale chyba tego niy do sie zwożyć. Chcioł by tyż porōwnać Piotrusiōw heft z jakimś ôd starszego filmorza, Richata abo Wojtale, bo ciekawi go, co ôni majōm szrajbniynte.

Bezczas czytanio spokopio, że na marginesie sōm notki, kere ôpisujōm Piotrusiowe ymocyje, coby pōmōc se ekstrahować idyje z jego medykacyjnych burzōw w gowie. Do rajnera z Rolera bōł to zignal, że niy ino u niego je mocka furgajōncych myśli, kere niy dowajōm pokōj. Zdowało mu sie tyż, że jak sie tworzi scynario, to ôd razu, ôd poczōntku do kōńca sie go szrajbuje i sie je kludzōnym bez tyn proces zy świyntōm mocōm kōnsztowcōw, co Richat mianuje kludym. Nale jak ftoś, co już zrobiōł pora filmōw, tyż medykuje, co mo szrajbnōnć nostympne, pōmogo se bez ôpisanie swojij launy i niyskorzij dowo to do tekstu, to chyba można suchać samego siebie i bez przejmowania sie powolnościōm procesu, rozwijać historyjo. Skłodanie scynario z cudzych gyszichtōw, swojich idyjōw, a jeszcze barzij swojich przeżyć, to je nowo forma szrajbowanio, co rod by mody filmorz przetestowoł.

Maks chcioł ôboczyć, ôd czego Piotruś zaczōn swoja idyjowo skarbnica szrajbować, nale piyrsze dwie zajty sōm wyrwane, a tinta je czorno, niy indygo jak tam dalij. Nic mu to niy godo ani go niy tropi i bado hefcik dalij. Postrzod ôpisōw nasztalowań kamer, filozoficznych ôzprowek bohaterōw a cychōnkōw kadrōw, wysznupoł jedna gyszichta.

Gyszichta ô chopie, kery sie niy chce kamracić z ludziami ino po to, żeby razym marnować czas na chodzyniu kajś bez cylu i ôzprowianiu ô niczym, zamiast robić coś produktywnego, bezto cołki czas siedzi u sia w dōma i maluje portrety. Czuje, że ino wtedy, kej przichodzōm do niego ludzie, żeby ich namalowoł, to może z kimś pogodać, bo łōnczy wtedy robota zy szpasym.

Je to pasyjo? Myjgliś! A że malyrz robi portrety piykniyjsze niż ôryginały, to kōndy radzij go wybiyrajōm. Roz malyrz poznoł kobiyta, kero musiała uciykać przed swojim mynżym, bo zrobiōła straszno rzecz. Wziōn ja do swojigo miyszkanio, kej ôtwiyrajōm sie dźwiyrze do arbajtzōny Iksa i wchodzōm z izby ôbok Richat i Wojtala. Inspirujōncy sie mody filmorz drab zawiyro kniga zy ôbjawiyniami, a swōj hefcik chowie do kapsy w jakli i ôdwroco sie ku starszym majstrōw, kerzi idōm bliżyj niego.

 

Wojtala: Kaj je Piotruś?

Maks: Poszoł do sklepu.

Wojtala: A pogodoł żeś sie ś nim co?

Maks: Ja, padoł, że robi teroz nowy film.

Richat: To jak my wszyscy, haha!

Wojtala: A ty Maks, robisz jaki film?

Maks: Noo, chca, nale jeszcze niy wiym ô czym.

Wojtala: Ô przōniu, a ô czym!

Richat: Achh, toć!

Maks: Joo… dziynkuja.

Richat: A jo mōm, Lyjo, jeszcze jedna rzecz, ô keryj mi gańba trocha godać. Rozwalōłech dzisiej prajza, co mieli my ja dać na festiwalu i potrzebowoł bych pożyczyć ta, coście łōńskigo roku dostali. Doł byś mi ja? Jak mi zrobiōm nowo, to ci prziwieza nazod.

Wojtala: Tōż lepij, żeś tak napochoł przed festiwalym, a niy bezczas. Jo bōłech po hercszlagu dwa lata tymu, jak dostołech Unica w Katowicach i mi prajza wypadła, bo niy poradziōłech jij utrzimać. Śleciało mi to na zol i z jednego kristala zrobiōło sie ôroz mocka maluśkich.

Richat: Jak pado Biblijo, pōmnożejcie talynty, pra? A co żeś zrobiōł z tymi kristalami? Prziwiōz żeś je w miechu i posklejołś?

Wojtala: Niyyy, katać. Dali mi drugo sztuka, ibryczno, bo mieli.

Richat: No niy pōmyśleli my akurat ô zapasowyj prajzie.

Wojtala: Tōż mocie sie w czym poprawić.

 

Kludziorz Iksa idzie pod rōma, kaj stoji łōnsko prajza, syjmuje ja, ôciyro kurz i dowo kludziorzowi Rolera, kery syjmuje tabliczka zy szrajbniyntōm datōm a edycyjōm festiwalu i ôddowo nazod. Goście z klubu z Wesołyj dziynkujōm, żegnajōm sie i wychodzōm bez durś ôtwarte dźwiyrze.

W antryju z wystowkōm przi recepcyji trefiajōm Piotrusia, z kerym tyż sie żegnajōm, atoli Maks zdrzi w jego ôczy dużyj niż sie to w maniyrach robi. Idōm na mikołowski rynek, nad kerym widać klara, nale ciepła durś niy prziwiyzła.

Richat dowo prajza na dach auta i wyciōngo swoja tabakkapsa. Starszy filmorz drab zrolowoł cygareta, nale modszymu trocha dużyj to zajmuje, blank mu chybio takigo doświadczynio. Adept zaczōn kurzić skuli nestora a inkszych klubiorzōw, kerzi durś mu dowali noczynia do robiynio jednego z nojważniyjszych atrybutōw ôd artysty. Bez tyn czas kludziorz klaruje nostympny krok w tym fol roboty dniu. Pojadōm do Kilofka, bo amatōr Lepich zgłodnioł. Maks ôd razu sie zgodziōł, bo co mioł zrobić. Kilofek to je bar przi grubie we Wesołyj, do keryj i tak trza jechać, żeby rychtować zal na festiwal. Za tydziyń przidōm ludzie, coby se poôzprowiać, wypić tyju a poôglōndać filmy, tōż musi tam być glanc a admiracyjo kształtōw a kolorōw.

Rajnerowi w basie żołōndek szczeko za czymś, co by mōg zaatakować swojimi bojowymi płynami, bez to propozycyjo jodła bōła do niego jedynym nostympnym krokiym. A że niy musi jyś ino narychtowanych przodzij klapsznit, to ino lepij do niego. Mioł jeszcze ale zapytać ô nowy film ôd Richata, nale niy zapytoł, niy czuł mōmyntu na to. Zrobioł cygareta, ôdpolōł ja, wziōn dych. Achhh. Dobrze smakuje! Zapytoł.

 

Maks: Robisz nowy film?

Richat: Ja.

Maks: Ô czym?

Richat: Ô tym, co zowdy.

Maks: A pojakymu?

Richat: Bo film kożdy je zrobiynio worty!

Maks: Noo wiym, nale godoł żeś, że trza mieć… trza wiedzieć, po co sie robi film.

Richat: Ta gyszichta siedzi mi dugo w gowie. Niy chce iś raus. Poddołech sie jij już i teroz ôna mie kludzi.

Maks: Tōż ô czym ôna je?

Richat: Ô tym, że ludzi czasami trza przekōnać, abo nawet niy dać im żodnego wyboru. Niy bo ty tak chcesz, nale bo inksi majōm strach przed zrobiyniym czegoś, co może do nich zdować sie niykōmfortowe. Nale niyskorzij sōm radzi, ukōntyntowani, że to sie wydarzōło, że ftoś ich do tego popchoł.

Maks: Noo… trocha to klanuje jak polityka.

Richat: Chodzi mi ô rylacyje z inkszymi, Maks.

Maks: Aaa, ja, ja. Nawet mi niy godej. Miołech ôstatnio… w synsie… noo… chyba właśnie miołech dać taki niby wybōr. A jo–

Richat: No to wiysz, ô co mi sie rozłazi. Pōdź, jadymy.

 

Mody filmorz chcioł jeszcze coś pedzieć, dokōńczyć dzielynie sie spōmniyniym, kere durś żgo. Ino niy tak direkt. Chcioł jakoś pedzieć, że w tyn jedyn czas niy zrobiōł tak jak chcioł, ino poddoł sie nygatywnyj ryakcyji. Niy wtedy. Posuchoł sie roz jednyj perzōny w złym mōmyncie, a ta jedna perzōna mu tego niy wyboczōła. Teroz przijōn zaś rozkoz i wsiod do auta. Z welōm ôroz pokozanych sie ymocyjōw, musi jakoś miyndzy nimi skōnsolidować myśli, bo je robota do zrobiynio. Richat ôdpolōł motōr, wciepoł szeligōm bieg. Czekej! Prajza na dachu auta. Nadgroda ôd Wojtale! Godo mocnij, niż winiyn i drab wysiodo z wozu, żeby chycić to, co już roz nestōr rozwalōł. Niy ma. Bado doôbkoła autoka. Niy ma. Schylo sie ku drzwiyrzōm auta i zdrzi z utropōm na kuczera. Tyn go ale uspokajo. Pokazuje mu na tylni zic i godo, że pamiyntoł. Pamiyntoł.

Jadōm nazod, kludziorz trzimie lynkra, a adept prajza. Piyrszy widzi cesta przed sobōm i forszteluje, jake zagrożynia mogōm być bezczas jazdy, drugi widzi kōnsek kristala na kamiyniu i forszteluje se aplauz, jaki dostoł chop, co go wygroł. Niy godajōm, ino myślōm, ino zdrzōm.

 

Dojyżdżajōm do Kilofka i bierōm z menu specjal dnia. Bo co inkszego idzie brać. Ôbiadujōm. Deserujōm. Trowiōm. Dychajōm. Kurzōm. Idōm do klubu. Idōm do fajersztele. Richat z Iksowōm prajzōm, a Maks z miechym z filmfalfami. Trefiajōm tam Ernesta Szarleja a Paulka Janoty, kerzi idōm z blōmtopami bez izba.

 

Paulek: Dobry, towarziszu kludziorzu! Lud robotniczy melduje wykōnanie planu piynciogodzinnego!

Richat: Piynciogodzinnego? Dyć to sie ô połowa krōcyj robi. Wyście sam spali abo co?

Paulek: Czyn społeczny bōł robiōny ôd małyj grupy ôbywateli!

Richat: Tōż co, zaś żodyn niy prziszoł?

Paulek: Działanie do dobra ôgōłu bōło duge, nale treściwe. Zrobiyli my wiynkszość, zbyło ino doszlajfować diamynt.

Richat: Doszlajfujymy. Blank ôstro a szykownie. Co ôstało jeszcze do zrobiynio?

Ernest: Jakoś poukłodać sam to, co my przitaszczyli, żeby tyn zal niy wyglōndoł choby magazyn.

Richat: Kaj je scynograf? Marek Cedzik. Bōł dzisiej?

Ernest: Prziniōs rzeczy i poszoł na szychta.

Richat: Tōż niyskorzij, bez tydziyń, przidzie porychtować do kōńca. Dobre.

Paulek: Richat, a sam bydzie za tela placu do wszyskich? Wiela mo być gości, piynćdziesiōnt chopōw?

Richat: Na zicher wiyncyj. W antryju dōmy stołki, niy kożdy bydzie w zalu siedzioł. Tyż na plac bydōm łazić, tōż trza tam dać jake ławki.

Paulek: A jodło do nich.

Richat: Jak Ernest niy zjy, to bydzie. Bōłech dzisiej we Kilofku, dajōm nōm tyż coś.

Paulek: Dobre, tōż jo po to pōjda, żeby bōło bezpiecznie.

Richat: Ty, Ernest, bydziesz ôdbiyroł gości i sie nimi zajmowoł, niy cołki czas, nale tak, coby chocioż im pokozać, co sam bydzie. Postarej sie zapamiyntać, fto skōnd je a co robi. Przido sie we prziszłości. Pamiyntej, że politiker Robercik może prziś. A przidzie.

Ernest: Postarōm sie, zapisza se, fto ô czym robi filmy, coby wiedzieć, ô czym ś nimi godać i żeby wiedzieć, jaki gatōnek bydzie zaś mielōny.

Paulek: To zapisz se na czole, coby inksi tyż wiedzieli.

Ernest: Tobie na pukel dōm cwerga, co bydzie trzimoł kartka z wynikami.

Paulek: Ja, mhm.

Richat: Tōż gut. Przetestujcie projektor i falfy. Pokożcie tyż Maksowi, jak to zrobić.

Ernest: Ja, robiymy. Pōdź, Maks.

 

Maks idzie z Ernestym a Paulkiym do głównyj izby, do stolika z projektorym. Richat tyż idzie do izby, do stolika jury festiwalu, kaj kładzie nowy dinks z Mikołowa. Nadgroda za nojlepszy film – gwiozda z kristalōw na granicie. Nadgroda do nojlepszego kameramana to dwa myńsze, stykajōnce sie metalowe koła. Nadgroda za nojlepszy dokumyntar – kristalkwadrat. Nadgroda za nojlepszo gyszichta – metalowe koło, na kerym dwa sztyngle sōm ułożōne w litera, co sie mianuje jak mikołowski klub. Kludziorz Rolera prziniōs ino ta piyrszo nadgroda, gwiozda, kero teroz stoji sama na stole, nale za tydziyń już z kamratkami bydzie czekać na swojigo galana. Chyba, że ftosi ta nadgroda zaś rozwali, jak to już dzisiej bōło, bez bajszpil Krystynka, kero rada idzie do Richata z dwōma wazami na kwiotki. Nestōr zicnōł przi stole, tak jak za tydziyń bydzie zicać i chyciōł kristalowo nadgroda, tak jak dzisiej musi chytać.

 

Krista: Prziniōsłach blumwazy. Na jake pukety abo cosik do anturażu.

Richat: Bydōm kwiotki. Ja. Dziynkuja.

Krista: Prosza. A powiydzcie mi, bydzie na festiwalu film zy mnōm, co żeście go ôstatnio krynciyli?

Richat: Na tym niy, za niyskoro żeście sie zgłosiyli. Możno na bezrok.

Krista: A to szkoda… Ciekawi mie, jak wyszłach.

Richat: Gut, gut. Fajno materyjo je z tego.

Krista: Ooo, tōż możno mi kejś pokożecie.

Richat: Moga pokozać. Przipōmnijcie sie mi po festiwalu.

Krista: A to chyba trza do kina iś, żeby go ôboczyć, pra?

Richat: Dyć, że inaczyj. My mōmy swōj projektor. Zaroz go lotnymy.

Krista: Ale super!

Richat: Przeproszōm, nale jo musza już iś. Mōm mocka roboty przed wydarzyniym.

Krista: A chcecie tyju?

Richat: Niyyy, dziynkuja. Zaroz jada do dōm.

Krista: To jo byda tutej w kuchni, jak byście coś potrzebowali.

Richat: Bydzie tak, ja.

 

Richat wstowo, kładzie prajza na plecach na stole i idzie ku trzym ôperatorōm projektora. Krista kładzie blumwazy po bokach stoła ôd jury i bado kristalowo gwiozda. Ernest jeszcze majstruje przi maszinie, a Maks i Paulek zdrzōm na jego robota.

 

Richat: Tōż jak? Mocie to chopy?

Ernest: Ja, ino ôbroz sie niy chce pokozać. Podłōnczyłech wszysko jak trza.

Richat: A co żeście tam wraziyli, jakiś twōj film?

Paulek: Dali my tam dokumyntar ô Erneście. Na festiwalu tyż go puszczymy ludziōm, ôboczōm film ô naszym filmorzu z Lyndzin.

Ernest: To je ganc egal, eli bydzie mōj film abo ô mie. Ważne, że ludzie ôboczōm wielgi kōnszt na ekranie.

Paulek: Jaaa, wielgi, to ja.

Ernest: Ty, Paulek, jak w kōncu założysz galoty i zrobisz jaki film to bydziesz mōg szczekać.

Richat: A ty Maks, nauczōł żeś sie, jak fōnguje projektor?

Maks: Noo, ja. Ino czekōm, aż sie włōnczy.

Ernest: Zaroz sie włōnczy, mody. Powiydz lepij, co bydymy ôglōndać.

Maks: Sprowdza, co je szrajbniynte na biksie… XYZ? Krziż może.

Richat: Może Kraj pod Krziżym?

Paulek: Ja, mhm. Na zicher to bydzie film ô farorzu, co godo, że gorzoła je zło.

Richat: Sprowdź, Ernest, filmbanda, możno niy je podpiynto.

Ernest: Ja… Te! Dyć sam psińco je! Mieliście wrazić film. Maks, niy?

Maks: Noo, nale jo niy wiym, jak sie to robi, niy robiōłech tego          nigdy.

Richat: Dejcie mi to już. A ty, Maks, badej jak robia. W piykny dziyń festiwalu ty bydziesz puszczoł filmy.

 

 

Kludziorz biere biksa ôd Maksa, dowo mu pozōr, że niy ma to take ciynżke i winiyn sōm sprōbować ja zamōntować. Rajner ale prosi go ô dokōńczynie tego procesu. Richat wyciōngo filmfalfa, poleku ôtwiyro kaseta i wrażo film do projektora. Filmorze zdrzōm na ekran i czekajōm, co bydzie. Krista tyż zdrzi. Trzi, dwa, jedyn… Richat już poznowo tyn landszaft. To je cyntrum Cieszyna. Dokumyntar z miasta, kaj żōł trzi lata, bo dostoł robota u prywaciorza, a chcioł wyjechać z Makoszōw, kaj cołke życie miyszkoł. Film ale zrobioł dziesiynć rokōw tymu, jak pojechoł do Ustrōnio na dwa tydnie do sanatorium, coby leczyć sie na chore plecy i bezczas drogi nazod chcioł te miasto sknipsować. Przipōmniało mu sie, że mianowoł tyn dokumyntar XYZ, bo leżoł richtig krziżym bez połowa turnusu.

Filmorze se zicli i ôglōndajōm bild, kurzōm cygarety i pijōm tyj. Ale te kadry fajne, ludzie chyba sōm barzij niż normalnie radzi, sztrasy znajōm swoje cyle, a zdowo sie, że żodyn budōnek niy musi ciyrpieć za urodzynie sie we złym placu. Je to tak normalny świat, kerego ryalitat niy je budowany na aufrydze. Poradzi być do smutku ino przistankiym do przejechanio, bo smutek nigdy tam niy wyńdzie. Boji sie, że bydzie tam za cudoka. Je tak? Maks myśli, eli tak richtig je, a Richat po cichu wychodzi zy zalu.

c.d.n.

Rafał Cieplok – z połednia Mysłowic, filmrychter, badajōncy socjologijo pracy i tego jakōm tajlōm ôd życia czowiyka ôna jes. Absolwynt Szkoły Filmowyj m. K. Kieślowskigo w Katowicach, amatorske filmkluby zy PRL bōły tymatym jego pracy licyncjackij.

^[1] Porozôrdynkować – pōmiyszać, wyciepać z porzōndku

^[2] ajnfal – ôwdy idyjo, ôlśniynie

^[3] zbijaczka – ubijanie gowiydzi

^[4] Browki – inaczyj wieprzki, świnie

^[5] knipstabula – bildy z forsztelowaniym kadru abo launy scyny we filmie