System koniugacji języka śląskiego. Próba klasyfikacji

Analizując współczesne śląskie piśmiennictwo, można zauważyć, że pomimo braku istnienia jakichkolwiek poważniejszych opracowań normatywnych, na początku XXI w. udało się stworzyć w miarę spójny uzus literacki języka śląskiego. Górnośląscy pisarze, tłumacze, korektorzy i wydawcy, bazujący niemal wyłącznie na dość ogólnych założeniach „ślabikŏrzowygo szrajbōnka”, zdołali w przeciągu dekady doprowadzić do zauważalnej – ortograficznej i gramatycznej – stabilizacji literackiej śląszczyzny. Ten niewątpliwy sukces nie zwalania jednak z konieczności stworzenia opracowań normatywnych, które w systemowy sposób, bazując na naukowych podstawach, kodyfikowałyby szczegółowo każdą z warstw języka śląskiego. Pojawienia się na rynku wydawniczym gramatyki języka śląskiego, słownika ortograficznego i opisowego, czy też przekładowego słownika polsko-śląskiego warunkuje dalszy rozwój śląszczyzny literackiej i szerzej – nowoczesnej śląskiej kultury.

Wiosną zeszłego roku zostały zainicjowane pierwsze prace i dyskusje nad doprecyzowaniem i częściową reformą ustaleń zawartych w „ślabikŏrzowym szrajbōnku”. Owoce pracy nieformalnego zespołu składającego się ze śląskich pisarzy, tłumaczy i naukowców wkrótce zostaną przedstawione szerszej opinii społecznej. Niniejsze opracowanie poświęcone systemowi koniugacji śląskich wpisuje się w kolejne próby kodyfikacji języka śląskiego. Prezentowany artykuł stanowi część niedawno rozpoczętych prac, które docelowo mają prowadzić do powstania podręcznej gramatyki języka śląskiego. Przedstawione niżej propozycje są autorską propozycją piszącego te słowa.

*

We współczesnym językoznawstwie słowiańskim czasowniki poszczególnych języków zazwyczaj porządkuje się stosując metodę klasyfikacji zaproponowaną jeszcze w XIX w. przez wybitnego niemieckiego językoznawcę Augusta Leskiena. Polega ona na wyodrębnianiu koniugacji w oparciu o wewnętrzną budowę poszczególnych czasownika, a dokładniej rzecz biorąc na bazie tzw. przyrostków tematycznych (gŏd-a, gŏd-a-ła, gŏd-ō-m, gŏd-o, gŏd-ŏ-sz, gŏd-ŏ,; forsztel-owa, forsztel-owa-ła, forsztel-owo, forsztel-uj, forsztel-ujy-my, forsztel-uje-sz, itp.).

Dalszŏ tajla artykułu niżyj

Bazując na materiale leksykalnym zebranym w Korpusie Języka Śląskiego dokonano próby podziału śląskich czasowników z wykorzystaniem opisanej wcześniej metody klasyfikacji. W efekcie wyznaczono osiem koniugacji, z czego w obrębie trzech (III, V, VIII) wyodrębniono zróżnicowane podgrupy koniugacyjne:

I) Koniugacja pierwsza jest jedną z najliczniejszych i najbardziej regularnych grup. Składają się na nią czasowniki posiadające w temacie bezokolicznikowym przyrostek –a– oraz przyrostek –o– w temacie teraźniejszym. Dla tej grupy czasownikowej charakterystyczne są alternacje samogłoskowe A : Ō : Ŏ : O (czytać : czytōm : czytŏ : czytoł) oraz rozszerzenie tematu aj obecne w 3. os. l.poj. (czytajōm).

także: chytać, dŏwać, dychać, gŏdać, kulać, ôdkrywać, powtŏrzać, rzykać, śpiywać, zatykać

II) Koniugację drugą tworzy średnio liczebna grupa czasowników posiadająca w temacie bezokolicznikowym przyrostek –a, natomiast w temacie czasu teraźniejszego przyrostek –e. Grupę tę charakteryzują przede wszystkim alternacje spółgłoskowe tematu, takie jak: w : wi (chować : chowiesz), f : fi (cofać : cofiesz), m : mi (trzimać : trzimiesz), p : pi (klupać : klupiesz) b : bi (kolybać : kolybiesz) z : ż (kŏzać : kożesz), s : sz (pisać : piszesz), k : cz (płakać : płaczesz), : śl (słać : ślesz). Kilka czasowników tej koniugacji rozszerza temat o wstawne –e(brać : bieresz, prać : pieresz).

Dej pozōr tyż:  Oscar Troplowitz – innowatōr z Gliwic. Lekcyje online dlo grup szkolnych

także: brać, chować, cofać, klupać, kolybać, kopać, kŏzać, płakać, prać, trzimać, żrać

III) Na trzecią koniugację składa się nieduża grupa czasowników zakończona w temacie bezokolicznikowym na –e– oraz w temacie czasu teraźniejszego na –i– (podgrupa IIIa), względnie –y– (podgrupa IIIb). Dla czasowników należących do tej grupy charakterystyczne są alternacje spółgłoskowe tematu typu ci : c (lecieć : lecymy : lecã) si : sz (musieć : muszymy : muszã), dzi : dz (siedzieć : siedzymy : siedzã).

także: boleć, lecieć, siedzieć, ściyrpieć, ujzdrzeć, wlecieć, zapomnieć, zgrzipieć, zymdleć

także: nŏleżeć, patrzeć, rozumieć, ryczeć, słyszeć, srozumieć, śmieć, umieć, usłyszeć, wrzeszczeć, zależeć

IV) Czwarta koniugacja cechuje się umiarkowaną liczebnością. Należą do niej czasowniki posiadające w bezokoliczniku przyrostek tematyczny -e- oraz –eje– w temacie teraźniejszym. W grupie tej dominują rzeczowniki odprzymiotnikowe. Charakterystyczne dla tej koniugacji jest skracanie przyrostka tematu teraźniejszego do –ej– w pozycji przed samogłoskami (biydni-ej-ã, biydni-ej-e, biydniej-ōm).

także: ciymnieć, jaśnieć, kamiynieć, markotnieć, piyknieć, sinieć, starzeć sie, szaleć, zielynieć

V) Piąta koniugacja piąta jest stosunkowo liczna i regularna. Należą do niej czasowniki zakończone w podstawie bezokolicznikowej przyrostkiem –i-, w podstawie czasu teraźniejszego zaś –i– (podgrupa Va) lub –y– (podgrupa Vb). Dla podgrupy Vb charakterystyczne są alternacje spółgłoskowe typu si : sz (prosić: proszymy : proszã), zi : ż (wozić : wożymy : wożã), dzi : dz (chodzić : chodzymy : chodzã), li : l (chwŏlić : chwŏlymy : chwŏlã), dzi : dży (jeździć : jeżdżymy : jeżdżã) ci : c (kryncić : kryncymy : kryncã), ści : szcz (ôdpuścić : ôdpuszczymy : ôdpuszczã).

także: brusić, chodzić, chwŏlić, jeździć, kryncić, nosić, prosić, wozić, zwōnić, żynić sie

także: cieszyć, grzyszyć, mynczyć, położyć, przebŏczyć, słożyć, straszyć, uczyć, walczyć, wierzić

VI) Szósta koniugacja cechuje się stosunkowo dużą liczebnością oraz regularnością. Należą do niej czasowniki z przyrostkami tematowymi –owa– (w temacie bezokolicznikowym) oraz –uje– (w temacie czasu teraźniejszego). Podobnie jak w deklinacji IV, również tutaj przyrostek czasu teraźniejszego skraca się w pozycji przed samogłoskami, tym razem do –uj– (biglujã, biglujōm).

Dej pozōr tyż:  Erwin Sōwka niy żyje

także: bŏznować, forsztelować, kerować, medykować, narychtować, nerwować, ôbiecować, podziynkować, szmakować zapisować

VII) Siódma koniugacja cechuje się średnią liczebnością oraz wysokim stopniem regularności. W jej poczet zalicza się czasowniki, które posiadają przyrostek tematowy bezokolicznika –nōn– (z równorzędnym wariantem –ny-) oraz przyrostek tematowy czasu teraźniejszego –nie-, skracający się w pozycji przedwokalnej do –n– (marznã, marznōm).

także: erbnō, gupnōnć, kapnōnć sie, pitnō, prasnō, stanō, sztopnō, tōmpnō, wyciōngnō, zginō

VIII) Ostatnia, ósma koniugacja jest w praktyce zbiorem kilku klas czasowników, które zwykle cechują się małą liczebnością, złożoną budową morfologiczną oraz dużą frekwencją użycia. Wszystkie czasowniki należące do tej koniugacji posiadają zerowy przyrostek tematyczny w bezokoliczniku oraz przyrostek tematyczny czasu teraźniejszego –e– (podgrupa VIIIa, VIIIb, VIIIc, VIIId), –eje– (podgrupa VIIIe) lub –je– (podgrupa VIIIf).

VIIIa: czasowniki typu: leź (z tematycznymi alternacjami typu: z : zi : ź > lezã, lezie : lyź, s : si : ś > niesã : niesiesz : niyś)

także: gryź, niyś, paś (>pasã), podniyś, przelyź, prziwiyź, ślyź, wiyź, wlyź, wyniyś

VIIIb: czasowniki typu: piyc (z bezokolicznikiem zakończonym na -c i tematycznymi alternacjami –c- : –cz-, typu: siyc : sieczesz, grupa ograniczona do kilku wyrazów podstawowych)

także: ciyc, dopiyc, ôblyc, przeblyc, rozwlyc, seblyc, siyc, uciyc, wlyc

VIIIc: czasowniki typu: umrzić (z tematem bezokolicznika zakończonym na –rzi-, grupa ograniczona do kilku wyrazów podstawowych)

także: drzić, ôprzić, trzić, zaprzić sie, zawrzić, zedrzić, zetrzić

VIIId: czasowniki typu: kraś (z tematem czasu teraźniejszego rozszerzonym o spółgłoskowe –d(n) lub t; mało jednorodna grupa, ograniczona do kilku wyrazów podstawowych; pomijając formę bezokolicznika morfologicznie grupa w zasadzie tożsama czasownikom koniugacji VII)

także: dopaś, gniyś, prziwiyś, paś (>padnã), plyś, snojś, ukraś, wiyś, wpaś

VIIIe – czasowniki typu: śmiŏć się (z przyrostkiem czasu teraźniejszego –eje, skracanym do –ej– w pozycji przed samogłoską)

także: dziôć sie, grzŏć, krŏć, lŏć, ôgrzŏć, piŏć, siŏć, wiŏć

VIIIf czasowniki typu: bić (z przyrostkiem czasu teraźniejszego –je, skracanym do –j– w pozycji przed samogłoską, najliczniejsza i najbardziej regularna podklasa koniugacji VIII)

także: czuć, kryć, myć, pić, psuć, suć, szyć, wbić, zgnić, zryć, żyć

*

Podobnie jak w przypadku innych języków słowiańskich, także w języku śląskim istnieje grupa czasowników, które nie można przyporządkować do żadnej z koniugacji. Często mowa o formach cechujących się supletywnymi tematami bezokolicznika i czasu teraźniejszego, albo też posiadających jednostkowe i niepowtarzalne przyrostki tematowe. Do nieregularnych form czasownikowych można zaliczyć takie jednostki jak: (dojś, zajś, wyjś itp.), jechać (dojechać, przijechać, wyjechać itp.), jeś (zjeś, pojeś itp.), stać sie (zostać, dostać, przestać itp.), bŏć sie, stŏć (postŏć, ôbstŏć, ustŏć itp.), chcieć, goreć, dotrzeć, mleć, spać, przŏć, słać (posłać), mōc (pomōc), mieć, pleć.

Dej pozōr tyż:  SilNN podcast: Ślōnskie ksiōnżki 2020

*

Pobieżna analiza koniugacji języka śląskiego pozwala odnaleźć kilka interesujących cech fleksyjnych. Śląszczyznę cechują liczne, wieloczłonowe samogłoskowe alternacje morfologiczne w obrębie fleksji czasownika, typu: A : Ō : Ŏ : O (czytać : czytōm : czytŏ : czytoł), A : E : Y : O (pisać : pisze : piszymy : pisoł), E : I : Y : O : A (widzi-e-ć : widz-i-sz : widz-y-my : widzi-o-ł : widzi-a-ła). Złożoność śląskich form jest szczególnie widoczna w obrębie koniugacji I, gdzie czteroczłonowemu szeregowi A : Ō : Ŏ : O odpowiada w języku polskim jednorodny przyrostek A (czyt-a-ć, czyt-a-m, czyt-a, czyt-a).

Z drugiej strony, język śląski w wielu przypadkach preferuje proste i konsekwentne rozwiązania fleksyjne. Warto zwrócić uwagę na tożsamość tematów czasowników koniugacji VIIIb, VIIIc (pieczã, pieczesz, piecze…, umrzã, umrzesz, umrze…), która wyraźnie różnicuje te formy od niejednorodnych polskich odpowiedników (piek, piecz-esz, piecz-e, piekumr, umrz-esz, umrz-e, umr…).

Konsekwentna unifikacja końcówek osobowych i przyrostków tematowych pozwoliła też na zatarcie w języku śląskim odrębności charakterystycznych czasowników: rozumieć, śmieć, umieć (serb. разум[ј]ети, см[ј]ети, ум[ј]ети, czes. rozumět, smět, umět), które w wielu językach słowiańskich tworzą odrębna grupę koniugacyjną. Ten kompleks czasowników został jednak w śląszczyźnie wchłonięty do koniugacji III, jako że nie różni się żadną istotną cechą fleksyjną od form typu: nŏleżeć, słyszeć, zależeć.

Charakterystycznym dla śląskiej fleksji zjawiskiem fleksyjnym jest ostatecznie obecność w 1.os. l.mn. czasu teraźniejszego cofniętej samogłoski -y-. Jej obecność jest jedną z przyczyn ciekawego wyróżnika śląskiej koniugacji, a mianowicie zróżnicowania tematów s’ : sz, c’ : c, z’ : z (nosisz : noszymy, lecisz : lecymy; leziesz : lezymy).

BIBLIOGRAFIA:

Bąk S., 1974, Mowa polska na Śląsku, Wrocław

Lehr-Spławiński T., 1950, Gramatyka języka czeskiego, Warszawa

Neblik S., Orliński W., 2020, Dykcjōnorz Gŏdki Ślōnskij, dostęp: [http://dykcjonorz.eu]

Nitsch K., 1939, Dialekty polskie Śląska, Kraków

Стевановић М., 1964, Савремени српскохрватски језик. Граматички системи и књижевнојезичка норма, Београд

Tokarski J, 2001, Fleksja polska, Warszawa

Społym budujymy nowo ślōnsko kultura. Je żeś z nami? Spōmōż Wachtyrza

Henryk Jaroszewicz

Dr hab. Henryk Jaroszewicz – ur. 1974 r. w Gliwicach slawista, polonista, socjolingwista, kierownik Zakładu Serbistyki i Kroatystyki Uniwersytetu Wrocławskiego.

Śledź autora:

10 kōmyntŏrzi ô „System koniugacji języka śląskiego. Próba klasyfikacji

  • Avatar
    13 stycznia 2021 ô 22:11
    Permalink

    Pjykny tekst 🙂
    Widza tu ale dwa felery (?), abo przinajmńij tak mi sie zdowo.
    Moće sam na wjyrchu – we ty nojstogszy tabelce – stoć: ‘zbiydnie-ôć’ a ‘liczy-ôć’. Ńyma to ale być ‘zbiydnie-ć’ i ‘liczy-ć’?
    Chowće śe a powodzyńo z kodyfikacyjům!

    Ôdpowiydz
    • HJ
      14 stycznia 2021 ô 09:28
      Permalink

      Ja, to sōm ino “literówki”. Piyknie dziynkujã co pozornie czytŏcie. 🙂

      Ôdpowiydz
  • Avatar
    12 stycznia 2021 ô 00:10
    Permalink

    Fest mōm rod tyn artikel, w kōńcu coś kōnkretnego ô gramatyce naszej gŏdki, mōm nadziejã, iże pojawi sie wiyncyj takich!

    Ôdpowiydz
  • Avatar
    11 stycznia 2021 ô 20:25
    Permalink

    VIII b – jo bych pedzioł:
    Jo pieka (kołocz)…
    óni piekóm.
    Niy szteruj mie, teroski pieka kołocz.

    Ôdpowiydz
    • Avatar
      13 stycznia 2021 ô 10:12
      Permalink

      Dobre pytanie, musza pogodac ze starymi omami o pieczyniu :D.

      Ôdpowiydz
    • HJ
      14 stycznia 2021 ô 09:24
      Permalink

      Mōcie recht. Na Ślōnsku gŏdŏ sie tyż: jŏ piekã, ôni piekōm.

      Ôdpowiydz
      • Avatar
        25 stycznia 2021 ô 23:51
        Permalink

        Ejzli co wiradōmo, mozna poprosic o prziblizony Termin publikacyji Reform, konwencyji “szrajbōnku ślabikorzowego”? 🙂

        Ôdpowiydz
  • Avatar
    11 stycznia 2021 ô 13:14
    Permalink

    alles schön und gut, ale czamu deskriptive grammatik ô ślōnskim mujsi być po polcku?
    Niy zrozumcie mie sam falsch, ale…
    dyć coby sam szło richtich rzōndzić ô ślōnskim, to trza se postarać wyklerōwać te inhalty tysz po naszymu. Inaczyj mōmy ôdrazu färbung pro-polcki, ftory tak wartko nie pōjści. Jŏ se umia wyôbrajzić, iże to te teila artikla jagyko ftory już bōł veryfyntlichōwany, ale sam warto se postarać tysz ô tumaczynie na ślōnski, bo tukej nie tworzy se gŏdki, yno kōnsoliduje se tukej grund pod argumyntacjŏ jako dialykt polckygo, skiż tygo, iże wissenschaftlerowe erklärungi idzie angejblich yno po polcku zônaczić. Abo jako to sam widzicie?

    Ôdpowiydz
    • Avatar
      13 stycznia 2021 ô 08:22
      Permalink

      Niy od razu Breslau zbudowano – na poczontku lepij po polsku niż wcale.

      Ôdpowiydz
    • Avatar
      13 stycznia 2021 ô 10:08
      Permalink

      Bōloby dobrze, prandzyj Abo niskorzyj mujsi sie wyksztaltowac, /nojsc uzus fachszpracha dlo tygo berajchu. Kwestyjom bandzie nojsc Zloty postrzodek WE fachbegrifach, oprzic je ô internacjonalizmy?ômascic je cuzyclich ô polske Abo niymiecke fachbegrify? WE zdrzodlach Mi R. Olescha brachuje. Jak dobrze miarkujã, to on z rubsza colko gramatykã opisol. Jakech sie porownol tym Artikel ze konjungacjom R. Olescha, to krōm jednyj formy archaicznyj (WE artiklu niy wziyntyj Pod uwagã – Mozno i dobrze) sie raczyj wszyjstko pokrywo. Mowa anabersko na ftoryj jego arbajt Polygo je moc reprezentatywno (gramatycznie) dlo wiankszosci G/Ś. Fonetycznie dlo zopisu ślabikorza, to juz (niy bojã sie uzyc superlatywu) nolepsze zdrzōdlo.

      Ôdpowiydz

Ôstŏw ôdpowiydź

Twoja adresa email niy bydzie ôpublikowanŏ. Wymŏgane pola sōm ôznŏczōne *

Jakeście sam sōm, to mōmy małõ prośbã. Budujymy plac, co mŏ reszpekt do Ślōnska, naszyj mŏwy i naszyj kultury. Chcymy nim prōmować to niymaterialne bogajstwo nŏs i naszyj ziymie, ale to biere czas i siyły.

Mōgliby my zawrzić artykuły i dŏwać płatny dostymp, ale kultura powinna być darmowŏ do wszyjskich. Wierzymy w to, iże nasze wejzdrzynie może być tyż Waszym wejzdrzyniym i niy chcymy kŏzać Wōm za to płacić.

Ale mōgymy poprosić. Wachtyrz je za darmo, ale jak podobajōm Wōm sie nasze teksty, jak chcecie, żeby było ich wiyncyj i wiyncyj, to pōmyślcie ô finansowym spōmożyniu serwisu. Z Waszōm pōmocōm bydymy mōgli bez przikłŏd:

  • pisać wiyncyj tekstōw
  • ôbsztalować teksty u autorōw
  • rychtować relacyje ze zdarzyń w terynie
  • kupić profesjōnalny sprzynt do nagrowaniŏ wideo

Piyńć złotych, dziesiyńć abo piyńćdziesiōnt, to je jedno. Bydymy tak samo wdziynczni za spiyranie naszego serwisu. Nawet nojmyńszŏ kwota pōmoże, a dyć przekŏzanie jij to ino chwila. Dziynkujymy.

Spōmōż Wachtyrza