Ciotka Jadwiga – zapomniana śląska pisarka dla dzieci i rodziców

Mało kto dziś pamięta książki „Cioci Jadwigi” – opowieści, z których jeszcze w XIX i na początku XX wieku korzystały całe pokolenia dzieci oraz ich rodziców. W pewnym sensie była ona dla śląskich rodzin tym, kim w kulturze anglosaskiej stała się później Mary Poppins – przewodniczką po świecie dziecięcej wyobraźni, wychowania i opowieści.

Autorka ze śląska ta naprawdę istniała. Nazywała się Hedwig Haberkern (z domu Stenzel). Urodziła się 16 kwietnia 1837 roku we Wrocławiu w rodzinie związanej z tamtejszym środowiskiem uniwersyteckim. Jej ojciec był profesorem historii na Uniwersytecie Wrocławskim.

Nauczycielka i wychowawczyni

Zanim rozpoczęła działalność literacką, pracowała jako guwernantka, a następnie prowadziła przedszkole we Wrocławiu. W tamtych czasach kobiety miały ograniczone możliwości zawodowe. Po zdaniu odpowiednich egzaminów Jadwiga została nauczycielką i guwernantką.

Po ślubie w 1866 roku zamieszkała z mężem, Hermannem Haberkernem – kierownikiem gazowni, początkowo w Mysłowicach. Tam założyła przedszkole, a także napisała swoją pierwszą książkę.

W Mysłowicach urodziły się jej dzieci:

• Maria Haberkern – 2 czerwca 1870 w Mysłowicach
• Conrad Haberkern – 1 maja 1872 w Mysłowicach

W 1878 roku rodzina Haberkern przeniosła się do Bytomia, a parę lat później powróciła do rodzinnego Wrocławia, gdzie pracowała jako nauczycielka i kontynuowała działalność pisarską. Angażowała się również w działalność stowarzyszenia edukacyjnego kobiet prowadzonego przez jej szwagierkę. Jako instruktorka kształciła nauczycielki przedszkolne i opiekunów, wspierała absolwentki w pierwszych krokach zawodowych oraz pełniła funkcję inspektorki przedszkola zrzeszonego w tym środowisku.

Autorka opowieści dla dzieci

Hedwig Haberkern pisała przede wszystkim opowieści wychowawcze i edukacyjne dla najmłodszych, a także teksty adresowane do matek i nauczycielek przedszkolnych.

Jej literacki debiut ukazał się w 1869 roku:

• „Opowieści Cioci Jadwigi dla małych dzieci”

Książka zawierała m.in. historię „chmury śnieżnej” wraz z piosenką „Płatek śniegu z nieba”. Melodia i tekst tej pieśni przetrwały do dziś w kulturze niemieckiej jako popularna zimowa piosenka „Schneeflöckchen, Weißröckchen”, choć na samym Śląsku pamięć o jej autorce niemal zanikła.

Fragment tekstu:

Mały płateczku śniegu, mała biała sukieneczko,
kiedy zejdziesz na dół?
Żyjesz w chmurach,
twoja podróż jest tak daleka. 

Przyjdź i usiądź przy oknie,
piękna gwiazdo,
namaluj kwiaty i liście,
kochamy cię.

Płatku Śniegu, okryj
te małe kwiatki,
a one będą spać bezpiecznie
w niebiańskim spokoju.

Mały płateczku śniegu, mała biała sukieneczko,
zejdź do naszej doliny.
Wtedy ulepimy bałwana
i porzucimy piłkę. 

Piosenka ta brzmi tak:

 

Najważniejsze książki śląskiej pisarki Hedwig Haberkern

• Opowieści Cioci Jadwigi dla małych dzieci – Wrocław 1869
• Dwie ścieżki do światła – Wrocław 1871
• Ogród, las i pole – magiczny świat mojego dziecka – Wiedeń 1877
• Życie dwojga przyjaciół – Berlin 1884
• W starym domu – zbiór opowieści bożonarodzeniowych

Były to książki przeznaczone dla rodzin, nauczycieli i dzieci – łączące narrację, wychowanie oraz elementy edukacji przyrodniczej.

Hedwig Haberkern zmarła 11 października 1901 roku we Wrocławiu, w wieku 64 lat.

Zapomniana część śląskiej literatury

Dziś w opracowaniach historii literatury Śląska nazwisko Hedwig Haberkern pojawia się rzadko. Jej książki były natomiast czytane przez całe pokolenia dzieci w XIX wieku. Przypadek ten pokazuje, jak wiele elementów śląskiej kultury literackiej zostało z czasem zepchniętych na margines pamięci.

Podobny los spotkał także innych twórców związanych ze Śląskiem, jak choćby Karl von Holtei – jeden z najważniejszych pisarzy i dramaturgów XIX-wiecznego Wrocławia. Jeszcze w XIX wieku w historiografii literackiej określano go wyraźnie jako pisarza śląskiego, związanego z kulturą tej ziemi.

Uczący się Maciej Mischok