Moja etnicznŏ idyntyfikacyjŏ – pojyńcie ślōnskości

Urodziōł żych sie na Gōrnym Ślōnsku, skōnd cołkŏ moja familijŏ sie wywodzi. Historyjŏ mojigo hajmatu je fest dynamicznŏ i skōmplikowanŏ. Na aksie czasu trefiōły sie sam roztomajty kultury, tradycyje i gŏdki, kery miały srogi wpływ na terŏzkõ ślōnskõ idyntyfikacyjõ.

Jŏ sie ale niy urodziōł we familiji i niy dorŏstoł we społeczności, kerŏ bōła świadōmŏ swojij tōżsamości i etnicznyj przinŏleżności. Prziczynōm tego je skōmplikowany historyczny rozwōj regiōnu. Ślōnsk niy poradziōł nigdy zrychtować swojij państwowości, bezto inkszy Ślōnskym regirowali i inkszy prōbowali sam swojã kulturã, tradycyje i gŏdkã naciepować.

Czechy, Niymcy i Polŏki bōły mało wiela klarownymi etniōma i mieli swojy hōmogyniczny idyntyfikacyje, kery kōnsekwyntnie przekazowali nastypnym pokolyniōm – i przi tym prōbowali je naciepnōńć Ślōnzŏkōm.

Możnŏ jak by Ślōnsk ôstoł bez cołky lata jyno czeski, polski abo niymiecki, to Ślōnzŏki by sie cołkym zasymilowali ze jednōm z tych etni, ônyj kulturōm, tradycyjōm i gŏdkōm, a to, co ślōnsky, ôstało by cołkowicie wyciśniynty. We historyji Ślōnsk ale przełaziōł ôd jednych władcōw i landōw do drugich. Czesky władce sie sztyjc wymiyniali ze polskimi. Bōły tyż czasy, kaj ślōnscy ksiōnżynta Ślōnskym sami rzōńdziyli, ale niy poradziyli we tyj sytuacyji zrychtować mocnyj państwowości.

We XVI stoleciu napoczły sie rzōndy Habsburgōw i trwały do przejyńciŏ pōłnocy Ślōnska ôd pruskigo państwa we XVIII stoleciu. Po piyrszyj światowyj wojnie Ślōnsk ôstoł roztajlowany na polskõ, czechosłowackõ i niymieckõ tajlã. Jako skutek drugij światowyj wojny bezma cołki Ślōnsk przejōnli Polŏki. To ciōngły przełażynie Ślōnska ôd jednych do inkszych je podug mie prziczynōm tego, iże Ślōnzŏki żŏdnych ze rzōndzōncych do kōńca niy akceptowali i niy dali sie etnicznie, kulturowo i gŏdkowo zdōminować. To, co Ślōnzŏkōm bōło wŏżny i świynty, to „swojy”, to „stōnd”, ôpatrowali we swojij familiji i strzodowisku, kaj żyli.

Je to podug mie fōndamynt naszyj ślōnskości, kery bez grzmoty historyje bōł ze gyneracyje na gyneracyjõ przekazowany i do terŏzka mōg przeżyć. Tyn trzōn ôstoł zbogacōny etniōma i kulturōma tych, kerzi na Ślōnsku rzōńdziyli abo sie ze inkszych regiōnōw sam przikludziyli.

Jak keryś sie we polskij, niymieckij abo czeskij familiji urodziōł, to piyrszy słowa, kery słyszoł, bōły ze ônego ôjczystyj gŏdki. Na bez dziyń żōł i sie rozwijoł jyno we kryngu swojigo nŏrodowego ôtoczyniŏ. Sam ôpatrowoł nŏrodowõ erbiznã, śpiywoł ludowy śpiywki, znoł jyno lokalny jŏdło, fajrowoł podug swojich zakōnōw i ôblykoł sie podug swojij tradycyje. Słyszoł hyrsky i zŏcny historyje ô swojim nŏrodzie i ô krziwdach, kery ônymu inkszy sprŏwiyli. Uczōł sie, fto je ônego wrogym i na kerego musi dać pozōr, a ze kerym moge sie kuplować i ônymu dufać.

Wszyjsko bōło ôferowany na strzybrnym tablecie i nad niczym niy trza bōło dugo wrōżyć, jyno bezkrytycznie przijmować. Dŏwŏ to ludziōm ôdczucie, iże sōm tajlōm tyj społeczności, a ôna gwarantuje swojim  bezpieczyństwo a ôchrōnã. Ty ôdczucia dostanymy, ale za cynã usuchliwości i akceptowaniŏ wszyjskigo, co ta społeczność ôd nŏs wymŏgŏ. Wejedym napoczniesz wrōżyć, krytycznie niykery aspekty analizować i wypytować, to ryzykujesz, iże cie niy zaakceptujōm i z tyj społeczności wyciepnōm. A przed czymś takim mŏ sie bojōnczkã, ôsobliwie jak sie niy mŏ mocnyj ôsobowości. Jak grupa cie wykluczy, to trza samymu bez życie jak borŏk iś abo inkszõ sie znŏjś.

Tak fōnkcjōniyruje to u wiynkszości etni i nŏrodōw.

Realia we mojij familijnyj chałupie bōły ale inkszy. Moja piyrszŏ gŏdka, piyrszy tradycyje, zakōny i myntalności, kery żych ze mlykym mutry dostoł, bōły ślōnsky. Ślōnskŏ gŏdka to je moja hajmatszpracha. Ôjce i starziki wyużywali we dōma i publicznym życiu tyż ale drugõ gŏdkã – niymieckõ, keryj nauczyli sie we szuli. Bōła to amtowŏ gŏdka we niymieckij tajli mojigo hajmatu, kerŏ zbogŏcała ślōnskõ gŏdkã aż do kōńca drugij światowyj wojny. Pisać, czytać, nachrichty suchać, rzykać i śpiywać bōło możebny jyno po niymiecku. I tak egzystyrowały i bōły wyużywany we gōrnoślōnskich familijach dwie gŏdki. Ślōnskŏ do kōntaktu na bez dziyń we familijach i miyndzy Ślōnzŏkōma – i niymieckŏ (abo polskŏ we polskij tajli gōrnego Ślōnska) we sferze publicznego życiŏ.

Po drugij światowyj wojnie przejōnli bezma cołki Ślōnsk Polŏki i na gwołt napoczli proces polōnizacyje, przi jednoczesnym wyciskaniu niymieckij i ślōnskij gŏdki ze publicznego i prywatnego życiŏ. Jŏ sie urodziōł za polskich czasōw, kaj jedynōm amtowōm gŏdkōm bōła polskŏ. Mojy starziki i ôjce poradziyli gŏdać jyno po ślōnsku. Richtich po polsku musieli sie dopiero uczyć. Starziki do kōńca po polsku sie niy nauczyli, ale we swojij ślōnskij gŏdce mōgli sie ze Polŏkōma dogŏdać. Ôjce zaś musieli po wojnie łazić do polskij szule, we dōma ale sie nigdy po polsku niy gŏdało.

Podobnie sie to miało ze tradycyjōma i zakōnōma, kery ôd stoleci na Ślōnsku egzystyrowały. To stary, „piyrwotny”, ôstało ze czasym zbogacōny ô czesky, niymiecky, a po wojnie zaôbycz ô polsky elymynta. Problym bōł ale taki, iże ty niymiecky elymynta niy bōły akceptowany ôd Polŏkōw i na ôpach.

A nojszpaśnij je to ze ślōnskōm historyjōm, kaj cołkowicie chybuje ôbiektywizmu. Kożdy jōm prōbuje pod swojy nacjōnalny interesy wyużyć.

Ślōnzŏki tak naprŏwdã niy znajōm swojij ôbiektywnyj historyje. To kludzi do tego, iże czasōm we jednyj familiji ludzie sie wadzōm, kerŏ interpretacyjŏ historyje je ta włŏściwŏ. Jedni miyniōm sie za Polŏkōw, drudzy za Niymcōw, a jeszcze inksi niy chcōm mieć ze tymi pytaniōma nic spōlnego, majōm bojōnczkã i nojlepij by sie skludziyli przed światym, zakopali łeb do piŏsku i przeczekali do cichych czasōw.

Czyńść Ślōnzŏkōw, zaôbycz inteligyncyjŏ, ôdciepowała swojã piyrwotnõ ślōnskość i podporzōndkowała sie rzōndzōncym. Tajlowanie Ślōnska po piyrszyj światowyj wojnie miyndzy Polskã, Niymcy i Czechosłowacyjõ spotyngowało tyn proces i dokludziōło do swady i kōnfliktōw miyndzy samymi Ślōnzŏkōma. Skutki tego Ślōnsk ôdczuwŏ do terŏzka.

We takim miszōngu roztomajtych kultur, tradycji, historyji i gŏdek żych dorŏstoł i szukoł swojij idyntyfikacyje. Moja nŏtura niy pozwolōła mie sie przed tym skludzić, jyno motywowała do analizy i szukaniŏ ôdpowiedzi na pytania.

Kans czasu i ynergije żych potrzebowoł, coby swojã etnicznõ tōżsamość znŏjś i spokŏpić, iże’ch je Ślōnzŏk.

Co to je ale dlŏ mie ślōnskość? Jak cyrkōm na pokolynie mojich starzikōw, to ôni mieli swojã starõ ślōnskõ kulturã, tradycyje, zakōny i gŏdkã, co je erbli ôd swojich ôjcōw, starzikōw i jeszcze starszych pokolyń. I ta jejich kultura i tradycyjŏ niy bōła ani jyno niymieckŏ, ani jyno czeskŏ, ani jyno polskŏ, jyno miała swojy piyrwotny zdrzōdło.

Jŏ jōm sam mianujã naszōm „piyrwotnōm ślōnskościōm”, kerŏ bez stolecia przeżōła we przekazie ze gyneracyje na gyneracyjõ. Bez historyjõ ôstała zbogacōnŏ ô elymynta tych kultur, kery we tych czasach Ślōnskym regirowały.

Jak bydymy miarkować, iże mōmy naszõ piyrwotnõ idyntyfikacyjõ, nasz postrzodek, nasz ślōnski trzōn, zbogacōny ô elymynta kultury, tradycji i gŏdek ôd tych, co sam we historyji byli i Ślōnskym regirowali, to umiyniymy bezto perspektywã cyrkaniŏ na naszõ idyntyfikacyjõ – ślōnskość – i niy bydymy sie sami wadzić, eli sōm my barzij Niymce, Polŏki abo Czechy.

Czamu tak myślã? Mioł żych to szczyńście samymu doświadczyć i przeżyć to „piyrwotny” ślōnsky ôd mojich starzikōw, a niy jyno przeczytać ô tym ze ksiōnżek. Naszy starziki (urodzyni kōńcym XIX stoleciŏ) mieli inkszõ, swobodnõ, nŏturalnõ i niyzŏleżnõ ślōnskõ myntalność, niyzdōminowanõ i niyzmazanõ nacjōnalizmym. Niymce, Polŏki i Czechy bōły im egal. Nojwŏżniyjszy bōły dlŏ nich familijŏ, Pōnbōczek, tradycyjŏ i zakōny, kery ôd swojich ôjcōw przejynli i ôpatrowali.

Jak to tak ôbŏczymy i spokŏpiymy, to tedy niy bydymy zmuszyni do wybiyraniŏ miyndzy polskōm, niymieckōm eli czeskōm etniōm i ôpowiedzyniŏ sie jyno po jednyj ze tych zajt.

We takij perspektywie bydymy dostrzygali, jaky elymynta kultury, tradycyje i gŏdki przejōnli my ôd tych inkszych, cudzych, i niy bydymy mieli problymu ônych ôbiektywnie akceptować. Tedy bydzie zapytanie do Ślōnzŏka ô to, eli je Polŏk abo Niymiec, bezsynsowny. Ślōnzŏk je Ślōnzŏkym, a niy Polŏkym abo Niymcym, ale akceptuje u siebie moc elymyntōw tych kultur i myntalności. Tedy mogymy ôbiektywnie cyrkać na to, co je w nŏs polsky, niymiecky abo czesky, bez autōmatycznego idyntyfikowaniŏ sie jyno ze jednōm z tych etni i ze kōnfliktōma eli ôstudōma, kery ône miały i majōm miyndzy sobōm. Ślōnzŏk, kery we Polsce żyje, niy bydzie Niymcōw i niymieckij kultury widzioł jyno bez polsky nŏrodowy brile, jako wroga i cosik negatywnego, nale bydzie poradziōł ôbiektywnie ôcynić, ze kerymi elymyntōma niymieckij kultury sie idyntyfikuje, kery sōm mu znany i sōm czyńściōm ônego ślōnskości. I na ôpach, ty samy prawidła u Ślōnzŏka, kery we Niymcach żyje i terŏzki niy umiy ôbiektywnie ôcynić i zaakceptować polskich elymyntōw kultury i tradycyje we swojij ślōnskości.

Takŏ ślōnskość dŏwŏ nōm tã możebność znŏleziyniŏ niyzŏleżności. Niy bydymy sie musieli sztyjc jyno pod jednã etniã skludzać i grać kogoś, kim my niy sōm.

Problymy, kery ze tego powodu powstały, tajlowały ślōnsky familije, czelŏdki i cołky społeczny grupy.

I bezto takŏ je moja etnicznŏ idyntyfikacyjŏ – moja ślōnskość.

Mōm swojã hajmatowõ gōrnoślōnskõ gŏdkã, kerŏ je gŏdkōm ôd mojich ôjcōw i starzikōw, ze kerōm sie idyntyfikujã i kerõ na bez dziyń wyużywōm. We szkole nauczōł żych sie polskij gŏdki, kerŏ tyż stała sie tajlōm mojij tōżsamości. Niyskorzij, bo dopiero po przekludzce do Niymiec, poznoł żych niymieckõ gŏdkã, kerõ terŏzki nojwiyncyj na bez dziyń wyużywōm i kerŏ mŏ srogõ rolã we mojij ślōnskości. Czeskŏ gŏdka, z kerōm żych sie za bajtla we czeskij telewizyji ôsuchoł, tyż je czyńściōm naszyj idyntyfikacyje, ô czym czynsto ale zapōminōmy.

Naszŏ tōżsamość ôbejmuje niy jyno ty roztomajty gŏdki, ale tyż elymynta kultury, tradycyje i myntalności. Mōmy tã prusko-niymieckõ akuratność, pilobność i ôrdnōng. Szpasowność, prostotã i pragmatyczność możnŏ przejōnli my po czyńści ôd Czechōw. Ôdczucie zwole, niyzŏleżności, indywidualizmu i pobożności mōmy trochã ôd Polŏkōw – i ze tymi wertōma tyż sie idyntyfikujymy.

Tak rozumianŏ ślōnskość moge egzystyrować jyno we wewnyntrznyj, ale i wzajymnyj atmosferze tolerancyje i reszpektu. Inakszy ślōnskość by zaprzeczała sama siebie.

Ślōnzŏk niy śmiy akceptować jyno jednego elymyntu naszyj idyntyfikacyje, a inkszy ôdciepnōńć. We tyj kōnsztrukcyji muszymy sie sztreknōńć pōnad ajnfachowy nacjōnalny ôdczucia i akceptować tolerancyjõ do inkszych elymyntōw. Pojyńcie ślōnskości je pōnadnŏrodowy i niy zawiyrŏ sie jyno we wymiarze jednyj etnie eli nacyje.

Jak ftoś żyje jyno we zawrzitym kryngu swojij włŏsnyj etnie, to ciynżko mu to zrozumieć, co czynsto kludzi do kōnfliktōw i napiyńć.

Takŏ etniczno-kulturowŏ kanselymyntowość je ale wewnyntrznym nasporzyniym, ôdwiyrŏ nōm horyzōnty na inkszość i kludzi do pokojowego spōłżyciŏ ze inkszymi.

My – ludzie – mōmy tã głymbokõ wewnyntrznõ potrzebã przinŏleżyniŏ do kōnkretnyj grupy i idyntyfikowaniŏ sie ś niōm. I niyma w tym nic złego. Wŏżny przi tym je jyno to, jak we tym procesie pojmujymy cudzych, kerzi niy sōm czyńściōm naszyj etnie, i jaki mōmy dō nich stosōnek. Cyrkōmy na nich jak na wrogōw abo szukōmy spōłżyciŏ we zwoli i tolerancyji?

Tak zdefiniowanŏ ślōnskość moge być za dobry przikłŏd do zrychtowaniŏ pōnadnŏrodowych struktur spōłistniyniŏ miyndzy roztomajtymi etniōma. Myślã, co moge to być dobrŏ inspiracyjŏ dlŏ cołkij Europejskij Unije, ale i inkszych regiōnōw na cołkim świecie.

Ze naszymi ludzkimi instynktōma, ôdczuciōma i pragniyniōma sztyjc dokludzōmy do napiyńć i kōnfliktōw, kery destruktywnie bulōm to, co prōbujymy ciynżkōm robotōm i wysiyłkym zrychtować.

Szło by sie sam spytać, czamu my ludzie taky sōm, połny przōniŏ, ale i niynawiści; rychtujymy wszyjsko, co nōm trza do życiŏ, ale i niszczymy to, co my ciynżko zrychtowali; przajymy nŏturze, ale i chacharzymy jōm do zaspokŏjaniŏ swojich potrzeb.

Tego mustra ale niy muszymy na wieczność powiylać. Mōmy tyż rozum, kōnszt logicznego myślyniŏ, przewidowaniŏ skutkōw i wpływ na swojy decyzyje.

Stŏwiōm sie sam ale to pytanie: mogymy my przi naszym terŏzkim etapie rozwoju zrychtować taki systym wzajymnego spōłżyciŏ na świecie, kaj we zgodzie i tolerancyji do kupy bydymy poradziyli ze sobōm żyć, sprawiedliwie naszy ludzky potrzeby zaspokŏjać i nŏturã, we keryj żyjymy, ôpatrować dlŏ nŏstypnych pokolyń?

Nad tym pytaniym niy muszã za dugo wrōżyć. Niy mōmy żŏdnych alternatyw, jak jyno sie ôpamiyntać i naszy ôdwieczny struktury myślyniŏ i działaniŏ, nasz egojizm, pragliwość i bojōnczkã egzystyncyje zrewidować. Jak tego niy zrobiymy, to sie naszŏ cywilizacyjŏ straci, a my społym ś niōm.

Na problymy, kery skuli naszego rozwoju nastały, muszymy znŏjś rozwiōnzania.

A to wymŏgŏ dyscypliny, robotności, zmiany naszego zachowaniŏ, ôgraniczyniŏ kōnsumpcyje i rozszafności i moc inkszych wyrzyczyń, jak i zmiany naszego trybu życiŏ. Ale zamiast sie wejź do roboty, zaczynōmy narzykać, marzić ô starych czasach i projektować swojy niyzadowolynie na inkszych, ajnfachowo na słabych socjalnie abo cudzych.

Sam muszymy spokŏpić, iże jyno ze ôdczuciym przōniŏ i dobroty niy sōm my w sztańdzie we tym świecie egzystyrować. Wszyjsky ôdczucia – ty pozytywny i ty negatywny – nastały u nŏs we procesie ewolucyje. Sam sie rozchodzi niy ô to, coby ty negatywny ôdczucia krytykować, jyno we harmōniji i rōwnowŏdze ze nimi wszyjskimi na bez dziyń żyć i niy zapōmnieć przi tym, iże zgoda buduje, a niyzgoda rujnuje.

Jak bych mōg sie cosik wiynszować, to chcioł bych, coby na świecie bōło moc wiyncyj przōniŏ, ôpaterności i rozsōndku miyndzy ludźmi. Dlŏ mie przōnie je tōm pozytywnōm i kōnstruktywnōm ynergijōm, kerŏ rychtuje, a niy niszczy; łōnczy, a niy dzieli; dŏwŏ nadziejã, a niy utrŏpiynie. Kōmo iże Pōnbōczek abo ewolucyjŏ nōm taky a niy inkszy instynkty dali, kaj we nŏturze muszymy kludzić bōj ô przeżycie, to ale ze naszōm ludzkōm świadōmościōm poradzymy moc przōniŏ i dobroty aktywnie we swojy życie wkludzać. Ynergijŏ we wszechświecie sie niy traci, jyno egzystyruje wiecznie – i to ta ynergijŏ miyłości niy jyno kludzi nŏs do Pōnbōczka, ale je dlŏ nŏs gwarancyjōm przetrwaniŏ.

We dynamicznym świecie wszyjsko sie zmiyniŏ – tak jak my, Ślōnzŏki, porozciepowany po cołkim świecie sie sztyjc zmiyniōmy. Czy tak pojmowanŏ naszŏ ślōnskŏ idyntyfikacyjŏ nōm we tym procesie retowaniŏ naszyj ślōnskości, ale przede wszyjskim naszego ludzkigo przetrwaniŏ spōmoże, muszymy decydować sami. Myślã, iże je wŏżny, coby wiedzieć, kim sie je i jakõ mŏ sie idyntyfikacyjõ. Je to wŏżny, ale niy nojwŏżniyjszy. Dzisiej trza być świadōmym, że coby przeżyć i przetrwać jako ludzkŏ szpecyjŏ w tym świecie, muszymy naszy mustry zachowań i i potrzeby, nasz stosōnek do świata i ludzi radykalnie zmiynić.

Peter Bienia – autor ksiōnżek pisanych po ślōnsku i niymiecku