Hermann Ritschel – Budowniczy kościoła ewangelickiego w Roździeniu zmarł przed 100 laty

Wykwalifikowani murarze mogą liczyć na stałe zatrudnienie i dobre wynagrodzenie – ogłoszenie tej treści zamieścił w Leobschützer Kreisblatt w czerwcu 1873 mistrz murarski Hermann Ritschel zamieszkały w Roździeniu koło Katowic. Jest to pierwsza informacja o jego związkach z Roździeniem.

Wiadomo dlaczego szukał ich w powiecie głubczyckim, gdyż Hermann Ritschel urodził się 11 maja 1845 w Ludmierzycach (Leimerwitz) w gminie Kietrz (Katscher). Ewangelik Hermann Ritschel ożenił się katoliczką Marie Stiebler, urodzoną 31 marca 1847 roku w Raciborzu. Ich dzieci zostały ewangelikami

Druga informacja – natury obyczajowej i bardzo życiowa – została zamieszczona w Kattowitzer Kreisblatt w sierpniu 1875. Kowal Philipp Woch, urodzony w Sławkowie, ostatnio zamieszkały w Warszawie, opuścił przed dwoma laty swoją żonę i dzieci w wieku 4 i 10 lat i miał pracować w powiecie katowickim. Pani Woch prosiła przekazać informacje o miejscu pobytu jej męża stolarzowi – modelarzowi o nazwisku Gedis, który mieszkał w domu mistrza murarskiego Ritschela w Roździeniu.

Trzecia wiadomość z marca 1878 jest biznesowa i pochodzi również z Kattowitzer Kreisblatt. Ritschel oraz roździeński kupiec Jacob Friedenstein zamierzali tanio sprzedać w małym stopniu wyeksploatowany kamieniołom wapienia położony przy drodze z Siemianowic do Czeladzi za Pszczelnikiem (Bienenhof) już na terenie Królestwa Polskiego.

Z początkiem sierpnia 1887 Hermann Ritschel pojawił w strukturach komunalnych Roździenia jako zastępca naczelnika gminny, na koniec tego miesiąca był naczelnikiem gminy Roździeń, który to urząd sprawował do roku 1892.

W październiku 1898 urząd pocztowy znajdujący się do tej pory w domu spedytora Chroboka został przeniesiony do domu Ritschela na okres 10 lat. Ritschel sprzedał ale dom wraz z pocztą w styczniu 1904 księgarzowi Kramerowi za 27500 marek.

Trwałe ślady pozostawił Hermann Ritschel po sobie w Roździeniu – i nie tylko – jako mistrz murarski i budowlany. Można powiedzieć o istnieniu na obecnej ulicy Bednorza całego ciągu obiektów wybudowanych przez Ritschela. Największym jego dziełem jest kościół ewangelicki, który wybudował w latach 1899 – 1901 według planów Gustava Wernicke.

Wcześniej, gdyż w roku 1892 Ritschel zaprojektował i wybudował poniżej przyszłego kościoła wille aptekarza Rudolfa Graefe i doktora Leopolda Stauba. Jego autorstwa jest też dom po drugiej stronie ulicy, czyli adres Bednorza 5. Jego wpływ na kształtowanie tkanki miejskiej Roździenia-Szopienic jest więc istotny.

W roku 1898 Hermann Ritschel wywiązał się z zadania sporządzenia planów i kosztorysu nowej szkoły dla Szopienic, ale w przetargu publicznym dał najwyższą cenę i przetarg wygrała firma z Gliwic, która w roku 1899 wybudowała obecną Szkołę Podstawową numer 42 w Szopienicach, której najbardziej znanym uczniem jest Kazimierz Kutz.

Hermann Ritschel przekazał grunt pod budowę nowej szkoły ludowej na terenie Burowca – obecnie Szkoła Podstawowa numer 45 – którą też firma Ritschela oddała do użytku 18 listopada 1902.

Jest mu zaświadczone przez wywiadownię gospodarczą Schimmelpfeng w marcu 1914 budowanie wielu domów na własny rachunek, ale także: „Dzięki pracom budowlanym wykonywanym na zlecenie przedsiębiorstw górniczych udało mu się osiągnąć znaczne dochody, dzięki czemu poprawiała się jego sytuacja finansowa”.

W marcu 1901 Ritschel wraz z doktorem Leopoldem Staubem zostali wybrani na ławników gminnych. W kwietniu tego samego roku został zatwierdzony jako radny powiatu katowickiego. W czerwcu 1902 naczelnik Ludwig Mimietz i on tworzyli zarząd gminny.

Największym ale uznaniem jakim obdarzono Hermanna Ritschela – co nie spotkało żadnego naczelnika Roździenia i Szopienic przed i po nim – było nadanie jednej z ulic jego imienia. Ritschelstraße – przy której numerze 1 stała ta wybudowana przez niego szkoła – to była zachodnia część obecnej ulicy Siewnej.

Ale mimo tego Hermann Ritschel opuścił swój dom przy dzisiejszej ulicy Bednorza 7 A – zaznaczony i opisany na wycinku szkicu z roku 1896 w zespole archiwalnym katowickiego Starostwa Powiatowego jako czerwone 5, naprzeciwko oznaczonej czerwoną 4 apteki Rudolfa Graefe – 1 marca 1905 z majątkiem szacowanym na około 150000 marek i przeniósł się z żoną do Wrocławia.

Mieszkali przy ówczesnej Fürstenstrasse 97 (ul. Grunwaldzka), za które płacili w roku 1914 około 1000 marek czynszu rocznie. Formalnie firmę „Hermann Ritschel” w Roździeniu sąd mysłowicki usunął z rejestru handlowego 15 stycznia 1906.

W kwietniu 1921 zmarł w Stallupönen – obecnie Niestierow w obwodzie królewieckim – syn Friedrich Ritschel w wieku 38 lat, który był tam inspektorem celnym.

Na początku roku 1923 małżeństwo Ritschel przeniosło się do wtedy samodzielnej podwrocławskiej gminy Klecina (Klettendorf) i zamieszkało przy Johann – Wolfgang – Straße 20 (dzisiaj Wrocław, ul. Wiosenna).

Starych drzew się nie przesadza. Marie Ritschel zmarła na skutek udaru mózgu 23 sierpnia 1923 i została trzy dni później pochowana na cmentarzu w Krzykach (Krietern). Hermann Ritschel zmarł 19 września 1926 w Krzykach. Oba zgony zgłosiła wdowa Martha Stephan, z domu Ritschel.

W budowlane ślady ojca wstąpił jego młodszy syn Ernst Ritschel, urodzony 2 czerwca 1884 w Roździeniu – według jego własnej informacji – przy Ritschelstraße. Uczęszczał do katowickiego gimnazjum, ale ukończył katowicką Szkołę Rzemiosł Budowlanych w sierpniu 1905. Następnie wizytował Technische Hochschule w Berlinie – Charlottenburgu. Po służbie wojskowej i otrzymaniu stopnia oficerskiego przejął w roku 1911 firmę budowlaną po ojcu i budował domy w Katowicach, Mysłowicach, Chorzowie – Batorym i Szopienicach. W roku 1910 mieszkał wraz z bratem Walterem w Katowicach przy ul. Powstańców 1.

Trwały pomnik architektoniczny Ernst Ritschel pozostawił po sobie w Katowicach przy dzisiejszej ulicy Wita Stwosza, ówczesnej Dürerstraße. Najpierw wybudował należącą do niego kamienicę pod numerem 6, a w roku 1912 wystąpił o jej rozbudowę, czy też dobudowę pod numerem 4. Wszystko odbyło się bardzo szybko, gdyż w książce adresowej Katowic na rok 1913 jest uwaga, iż od 1 stycznia 1913 architekt Ernst Ritschel nie mieszka pod numerem 6, lecz pod numerem 4.

Przed budynkiem jest usytuowana rzeźba kobiety, którą Mira Fronczek w czerwcu 2025 na łamach miesięcznika „Śląsk” nazwała „Piękną Panią”, gdyż jest ona prawie identyczną kopią tylko w mniejszej skali alegorii Piękna autorstwa rzeźbiarza Ludwiga Habicha, która w roku 1901 została ustawiona przed otwieranym artystycznym atelier Emil-Ludwig-Haus na wzgórzu Mathildenhöhe w heskim Darmstadt.

Ernst Ritschel nie długo był właścicielem tych domów, gdyż w 13 stycznia 1914 zostało otwarte postępowanie upadłościowe względem jego majątku, które zostało umorzone w czerwcu 1914 z powodu braku masy upadłościowej wystarczającej na pokrycie kosztów postępowania.

1 maja 1916 mieszkał znowu pod numerem 6 i zawarł związek małżeński z rozwiedzioną Hedwig Friedrich z domu Wieprecht, urodzoną 30 października 1884 w Halle (Saale), zamieszkałą w Katowicach przy Dürerstraße 6. Była ona córką rentiera Friedricha Wieprechta i jego żony Friederike z domu Ecke, oboje mieszkający w Halle. Świadkami byli kierownik biura Ignatz Przewodnik i mistrz budowlany inżynier Josef Schanz, obaj z Katowic.

W roku 1917 Ernst Ritschel przeniósł się do dolnośląskiego Chojnowa (Haynau), gdzie przejął firmę budowlaną z tartakiem. Od roku 1932 pracował we Wrocławiu jako wolny architekt. Mieszkał wraz z żoną i dzieckiem przy dzisiejszej ulicy Braci Gierymskich 68.

W listopadzie 1941 z uwagi na zastój w budownictwie i dobrą znajomość Górnego Śląska ubiegał się o pracę jako powiernik nieruchomości gruntowych w Spółce ds. Działek Gruntowych dla Prowincji Górnośląskiej z o.o. (Grundstücksgesellschaft für die Provinz Oberschlesien m.b.H. – Geos) w Katowicach przy ul. Warszawskiej 6.

Od 8 grudnia 1941 aż do końca 1944 Ernst Ritschel był kierownikiem działu technicznego filii Geos w Cieszynie. Jego dalsze losy są nieznane.

Pierworodny syn Walter Ritschel urodził się 20 lutego 1879 w Roździeniu. Maturę zdał na Wielkanoc 1899 w katowickim gimnazjum i udał się na studia górnicze do Monachium, po których ukończeniu zaczął pracować w górnictwie.

W roku 1908 został asesorem górniczym w Wyższym Urzędzie Górniczym we Wrocławiu. Rok później wrócił na Górny Śląski, gdyż został dyrektorem górniczym w Inspekcji Górniczej Księcia Pszczyńskiego w Mikołowie.

5 lipca 1910 pracujący w Mikołowie, ale mieszkający w Katowicach przy ul. Powstańców 1 (Bernhardstraße), królewski asesor górniczy Walter Ritschel poślubił zamieszkałą w Mikołowie Marie Büschel, urodzoną 29 czerwca 1890 w Sielcu (dziś dzielnica Sosnowca)

Była ona córka właściciela fabryki Carla Büschela i jego żony Helene, z domu Förster, oboje wyznania ewangelickiego. Świadkami ślubu byli ekonom Emil Janetzki z Ostrożnicy (Ostrosnitz) koło Kędzierzyna Koźla oraz burmistrz Mikołowa Adrian Skupin.

Obecność tego ostatniego była dość zrozumiała, z uwagi na znaczenie ojca panny młodej dla Mikołowa. Urodzony 10 listopada 1850 w Halle (Saale) inżynier Carl Büschel po ukończeniu służby wojskowej pracował w latach 1875 – 1882 w Fabryce Kotłów Wilhelma Fitznera w Laurahütte, a następnie w latach 1883 – 1895 w zakładzie Kotłów Parowych W.Fitzner &K.Gamper w sąsiednim Sosnowcu – pierwszej tego typu fabryce na terenie Królestwa Polskiego.

6 listopada 1895 został właścicielem funkcjonującej w Mikołowie od 1872 roku fabryki kotłów parowych Heinricha Koetza, którą rozbudowywał i prowadził pod nazwą „H. Koetz Nachfolger Inh. C. Büschel”, która w tym czasie zatrudniała około 350 pracowników. Carl Büschel obchodził swoje 80 urodziny jeszcze w Mikołowie, poczym wyjechał do Niemiec i zmarł 4 listopada 1944 roku w nieustalonym miejscu.

Karl Ritschel, syn Waltera i Marie Ritschel, urodził się 10 lipca 1911 w Mikołowie i zawarł związek małżeński 6 lipca 1940 w Lubece.

Od roku 1911 Walter Ritschel pracował w Inspekcji Górniczej w Zabrzu. Od grudnia 1911 do listopada 1913 był również przewodniczącym zarządu konsumu kopalni „Królowa Luiza”. Następnie przeszedł do pracy w Inspekcji Górniczej w Królewskiej Hucie. Tu w styczniu 1915 urodziła mu się córka Eva Ritschel, podczas gdy on sam był na froncie.

W roku 1921 Walter Ritschel został mianowany radcą górniczym. Pod koniec czerwca 1922 radca górniczy Ritschel pożegnał pozostałych na miejscu urzędników miejscowej Inspekcji Górniczej – większość wyjechała – i przekazał swoją funkcję oraz pracowników dyrektorowi Fontaine z ramienia polsko-francuskiej spółki Polskie Kopalnie Skarbowe na Górnym Śląsku Spółka Dzierżawna S.A. w Katowicach, znanej lepiej pod potoczną nazwą „Skarboferm”.

17 czerwca 1922 Sąd Powiatowy w Mikołowie wpisał do rejestru handlowego utworzoną tydzień wcześniej firmę H. Koetz, Nachfolger Aktiengesellschaft, Maschinen und Dampfkesselfabrik, Fabryka Maszyn i Kotłow Parowych, towarzystwo akcyjne z siedzibą w Mikołowie.

Założycielami byli: właściciel fabryki Carl Büschel w Mikołowie, radca górniczy Franz Drescher w Bytomiu, radca górniczy Walter Ritschel w Królewskiej Hucie, kupiec Carl Büschel junior w Mikołowie oraz prokurent August Schmidt w Mikołowie.

Radę nadzorczą utworzyli Carl Büschel, radca górniczy Franz Drescher i radca górniczy Walter Ritschel. Rok później zatrudnienie wynosiło około 500 pracowników.

W roku 1924 został dyrektorem generalnym bytomskiej firmy „Stephan, Frölich & Klüpfel” działającej w sektorze górniczym i mieszkał przy dzisiejszej ulicy Powstańców Warszawskich 20 (Gartenstraße).

Po przejściu na emeryturę w roku 1930 zamieszkał w dolnośląskim Brzegu. W styczniu 1941 mieszkał w Katowicach na rogu ulic Warszawskiej i Francuskiej. Fabryka jego teścia w Mikołowie otrzymała nową nazwę: Eisenwerk Nikolai, G.m.b.H. vormals H. Koetz Nachfolger. Waltera Ritschela mianowano na jednego z dwóch dyrektorów zarządzających, ale został odwołany z tego stanowiska w lutym 1942. Z samej firmy powstała późniejsza Mikołowska Fabryka Maszym MIFAMA.

Mieszkając w Katowicach, Walter Ritschel wstawił się w listopadzie 1941 o pracę dla swojego brata na Górnym Śląsku. Walter Ritschel zmarł 31 października 1944 w Brzegu w wieku 65 lat.

Ich siostra Elise Ritschel urodziła się 4 lutego 1876 w Roździeniu. 6 lipca 1903 wyszła za mąż za owdowiałego aptekarza Ewalda Carla wyznania ewangelickiego, urodzonego 20 grudnia 1866 w Chełmnie (Kulm) w Prusach Zachodnich, a zamieszkałego w dolnośląskim Mieroszowie (Friedland in Niederschlesien). Wdowa Elise Carl zmarła 6 lipca 1942 we Wrocławiu.

Ciekawy był ale świadek, 35-letni cesarski kasjer bankowy Erich Ritschel zamieszkały we Wrocławiu, urodzony w tym mieście w roku 1867. Był synem radcy rachunkowego (Rechnungsrat) Juliusa Ritschela i jego żony Emilie, z domu Stiebler, zamieszkałych w Oleśnicy.

Erich Ritschel ożenił się z urodzoną w roku 1870 w Legnicy Anną Voss, córką Hermanna Vossa i jego żony Sophie, z domu Fromm. Małżeństwo to miało córkę Anneliese. Erich Ritschel umarl w wieku 40 lat jako członek zarządu banku w Kamiennej Górze (Landeshut) w dniu 30 grudnia 1907. Jego zgon zgłosił będący na miejscu katowicki pastor primiarius Hermann Voss.

Anna Ritschel zmarła 7 grudnia 1934 w Katowicach przy ulicy Gliwickiej 6, o czym USC Katowice powiadomił aplikant sądowy dr Karl Lubowski z Wroclawia, syn zmarłego 4 maja 1927 przy ulicy Szafranka 9 ordynatora kliniki okulistycznej spółki brackiej dr Ernsta Lubowskiego.

W czerwcu 1930 miał w Katowicach miejsce ślub córki niemieckiego konsula generalnego baronównej Elisabeth von Grünau z baronem Ernstem de Payrebrune de St. Séve. Jedną z dwóch druhen była Anneliese Ritschel.

Na Wielkanoc 1936 katowicki pastor – prezydent Hermann Voss ogłosił w „Kattowitzer Zeitung” zaręczyny swojej siostrzenicy Anneliese Ritschel w Dortmundzie z magistrem inżynierem Gertem Knippingiem w Bochum.

O drugiej córce Hermanna i Marie Ritschel, urodzonej 19 września 1877 w Roździeniu Elfriede Ritschel wiadomo tylko, że zmarła tu młodo 6 października 1892.

 

dr Stefan Pioskowik – socjolog, politolog, autor szkicōw ô geszichcie Gōrnego Ślōsnka, wierszy a humoresek. Narodzōny w roku 1962 w Katowicach-Janowie, miyszkŏ we Mysłowicach.