Kurt Boeck – podróżnik, alpinista, pisarz, fotografik i aktor z Antonienhütte

Patrząc na niezwykle bogatą historię Śląska, trudno oprzeć się wrażeniu, jak wiele wybitnych postaci popadło dziś w zapomnienie. Paradoksalnie, ludzie, których osiągnięcia przyniosły im uznanie daleko poza granicami regionu, często pozostają niemal nieobecni w świadomości współczesnych Ślązaków.

Taką właśnie postacią jest bohater dzisiejszego tekstu. Jego wkład w rozwój alpinizmu oraz poznawanie Azji – w czasach, gdy znaczna część tego kontynentu wciąż pozostawała dla Europejczyków krainą słabo zbadaną i pełną tajemnic – był naprawdę imponujący. Mimo to na Śląsku jego nazwisko znane jest dziś jedynie nielicznym. To jeden z tych ludzi, którzy zdobyli uznanie daleko poza granicami swojej małej ojczyzny, podczas gdy w miejscu urodzenia niemal całkowicie zniknęli ze zbiorowej pamięci.

Historia nie zawsze jest sprawiedliwa. Potrafi wynieść człowieka na karty światowych opracowań, a jednocześnie pozwolić, by pamięć o nim zatarła się tam, gdzie wszystko się zaczęło. Dlatego warto przypominać sylwetki takich Ślązaków – nie tylko po to, by oddać im należne miejsce w historii, lecz także by uświadomić sobie, jak wielki wkład mieszkańcy tej ziemi wnieśli w poznawanie świata.

Karl Boeck urodził się 10 czerwca 1855 roku w Antonienhütte (dzisiejszy Wirek w Rudzie Śląskiej). Był aktorem dworskim, fotografem, alpinistą, podróżnikiem oraz pisarzem. Na przełomie XIX i XX wieku należał do grona najwybitniejszych popularyzatorów odległych zakątków świata, a jako autor i wydawca książek oraz albumów fotograficznych z egzotycznych krajów zdobył uznanie w całych Niemczech.

Karl Boeck był synem Oscara I. Boecka – członka pruskiej Izby Reprezentantów, współwłaściciela spółki „Boeck & Kersten”, właściciela huty szkła w Berlinie-Charlottenburgu oraz zakładów hutniczych w Antonienhütte. Dorastał w zamożnej rodzinie przemysłowców, co zapewniło mu staranne wykształcenie i stworzyło warunki do rozwijania licznych zainteresowań, które z czasem uczyniły go jedną z najbardziej wszechstronnych postaci swojej epoki.

Rodzina Kurta Boecka dość wcześnie przeniosła się do stolicy państwa pruskiego – Berlina. Po ukończeniu szkoły średniej rozpoczął studia z zakresu filozofii i nauk przyrodniczych na uniwersytetach w Berlinie oraz Zurychu. W 1879 roku uzyskał stopień doktora filozofii na Uniwersytecie w Getyndze.

Po odbyciu rocznej służby wojskowej porzucił karierę naukową na rzecz teatru. W Dreźnie pobierał lekcje aktorstwa u cenionych aktorów dworskich Karla Gustava Berndala i Heinricha Oberländera. Zresztą już w czasie studiów występował na scenie, biorąc udział w kilku przedstawieniach.

W 1880 roku przybył do Drezna, gdzie rozpoczął pracę w tamtejszym Teatrze Dworskim. Cztery lata później został wykładowcą aktorstwa i dykcji w Królewskim Konserwatorium w Dreźnie. Funkcję tę pełnił jednak zaledwie rok – przyjął bowiem prestiżową propozycję Królewskiego Teatru w Kassel, gdzie otrzymał tytuł królewskiego pruskiego aktora dworskiego. Na scenie w Kassel stworzył wiele wybitnych kreacji, wcielając się między innymi w Götza von Berlichingena, Don Carlosa oraz Króla Leara.

Przełomowym momentem w jego życiu okazał się rok 1887, kiedy wyruszył w podróż badawczą do Persji i na Kaukaz. Wyprawa ta rozbudziła w nim pasję odkrywcy i podróżnika. Już w 1890 roku zorganizował własną ekspedycję w Himalaje, docierając w okolice Mount Everestu. Kolejne wyprawy odbył w latach 1893, 1895 oraz 1898–1899. W ich trakcie prowadził intensywne badania nad Indiami, a w 1898 roku zdołał odwiedzić również Królestwo Nepalu, które pozostawało wówczas zamknięte dla cudzoziemców.

Boeck był także pionierem fotografii podróżniczej. Posługiwał się niewielkim aparatem fotograficznym ukrytym w kieszeni, dzięki czemu mógł wykonywać zdjęcia nawet tam, gdzie fotografowanie było zabronione lub niemożliwe. Pozostawił po sobie bogaty zbiór fotografii o wyjątkowej wartości dokumentacyjnej i zaskakująco wysokiej jakości, które do dziś stanowią cenne świadectwo epoki.

W 1888 roku otworzył przy Breite Straße w Rostocku własne atelier fotograficzne. Nie prowadził go jednak długo – już w maju 1890 roku przekazał zakład swojemu następcy, Hugo Springmeierowi, całkowicie poświęcając się działalności podróżniczej.

Kurt Boeck po raz pierwszy wyruszył w Himalaje w 1890 roku. Już rok później, w 1891 roku, wygłaszał w Berlinie odczyty poświęcone tej niezwykłej wyprawie, wzbudzając duże zainteresowanie słuchaczy. Do najwyższego pasma górskiego świata powracał jeszcze trzykrotnie – w latach 1893, 1895 oraz 1898.

Dziesięć lat po swojej pierwszej ekspedycji, na prośbę niemieckiego wydawnictwa, opublikował jej szczegółową relację pod tytułem Indische Gletscherfahrten („Podróże po indyjskich lodowcach”), wydaną w Stuttgarcie i Lipsku w 1900 roku. Książka szybko zyskała uznanie jako jedno z najciekawszych świadectw europejskich podróży po Himalajach u schyłku XIX wieku.

Podczas pierwszej wyprawy Boeck przemierzył region Kumaon, położony na zachód od Nepalu, a także odwiedził Darjeeling i Sikkim, leżące na wschód od himalajskiego królestwa. Nie uzyskał jednak zgody na wjazd do Nepalu, który pozostawał wówczas krajem zamkniętym dla cudzoziemców i uchodził za niemal niedostępny dla europejskich podróżników.

Boeck był nie tylko odkrywcą, lecz również niezwykle utalentowanym fotografem amatorem. Posługiwał się niewielkim, dyskretnie ukrytym aparatem fotograficznym, który nosił w specjalnej torbie i obsługiwał przez niewielki otwór wykonany w kieszeni ubrania. Dzięki temu mógł wykonywać zdjęcia w miejscach, gdzie fotografowanie było utrudnione lub wręcz zakazane. Pozostawił po sobie setki fotografii, które do dziś zachwycają zarówno wartością dokumentacyjną, jak i wyjątkowo wysoką jakością techniczną, osiągniętą przy użyciu sprzętu dostępnego pod koniec XIX wieku.

Jego dzienniki i relacje z podróży wyróżniają się barwnym stylem oraz wnikliwymi obserwacjami życia codziennego mieszkańców odwiedzanych krajów. Choć podróżował zgodnie z realiami epoki, korzystając z rozbudowanych karawan i zaplecza charakterystycznego dla europejskich ekspedycji kolonialnych, potrafił nawiązywać autentyczne relacje z miejscową ludnością. Z dużą wrażliwością opisywał jej zwyczaje, kulturę i codzienne życie, dzięki czemu jego książki mają nie tylko wartość podróżniczą, ale również etnograficzną i historyczną.

Po kolejnych wyprawach badawczych w 1896 roku powrócił do Drezna i zamieszkał przy Schubertstraße 29, gdzie mieszkał do 1902 roku. Od 1900 roku w księgach adresowych figurował już przede wszystkim jako pisarz. Organizował liczne odczyty poświęcone swoim podróżom, wygłaszając je zarówno w Niemczech, jak i za granicą. Chętnie określał siebie mianem „eksploratora” i „wykładowcy”. Równocześnie publikował książki oraz artykuły opisujące odwiedzane kraje i poznane kultury.

Na początku XX wieku odbył następne wielkie wyprawy, docierając do Birmy (dzisiejszego Myanmaru), Chin, Japonii, Syberii, obu Ameryk oraz na wyspy Pacyfiku, między innymi Mariany, Guam, Palau i Tonga. Z każdej z tych podróży przywoził bogaty materiał fotograficzny oraz liczne obserwacje, które później wykorzystywał w swoich publikacjach i wykładach.

Wybuch I wojny światowej skłonił go do emigracji do Szwajcarii. W latach dwudziestych mieszkał między innymi w Rohrschacherberg oraz Bernie. Następnie przeniósł się do Wiednia. Ostatnie lata życia spędził jednak ponownie w Niemczech. Osiadł w Monachium, gdzie przeżył spokojną emeryturę i gdzie zmarł, kończąc życie jednego z najwybitniejszych niemieckich podróżników, fotografów i popularyzatorów wiedzy o odległych zakątkach świata przełomu XIX i XX wieku.

Najważniejsze publikacje Kurta Boecka

Dorobek literacki Kurta Boecka stanowi cenne świadectwo jego licznych wypraw badawczych i fascynacji kulturami Azji. W swoich książkach łączył relację podróżniczą z opisami przyrody, etnografii oraz własnymi fotografiami, dzięki czemu jego publikacje cieszyły się dużą popularnością wśród czytelników przełomu XIX i XX wieku.

• 1894 – Album himalajski doktora Boecka (Album Himalaya Dr. Boeck).
• 1900 – Podróże po lodowcach Indii. Wyprawy i doświadczenia w Himalajach.
• 1902 – Wśród Syngalezów.
• 1903 – Przez Indie do zamkniętego Królestwa Nepalu.
• 1912 – Sześćdziesiąt humorystycznych wierszy do fotografii z baśniowej krainy Indii.
• 1922–1923 – trzytomowe wydanie „Indie”, obejmujące:
  • Tom I – Pod urokiem Everestu. Przeżycia w Nepalu, ojczyźnie Gurkhów w środkowych Himalajach, zamkniętej wówczas dla Europejczyków;
  • Tom II – Podróże po indyjskich lodowcach. Wyprawy i doświadczenia w Himalajach;
  • Tom III – Baśniowa kraina Indii. Podróże i doświadczenia w Indiach Brytyjskich oraz na Cejlonie.
• 1927 – Himalaje. Pieśni i obrazy.

Publikacje Boecka, bogato ilustrowane wykonanymi przez niego fotografiami, należą dziś do wartościowych źródeł dokumentujących wygląd Himalajów, Nepalu, Indii i Cejlonu z przełomu XIX i XX wieku. Są również świadectwem pionierskich osiągnięć autora jako podróżnika, fotografa i popularyzatora wiedzy o odległych kulturach.

Szkoda tylko, że w jego rodzimej miejscowości, gdzie się urodził nie ma nawet wzmianki o Kurtcie Boecku.

 

Maciej Mischok