Zawiść/Orzesze – instalacja wodna z II Wojny Światowej

10 lipnia 2026 Adam Kopczyński

W czasie II Wojny Niemcy podjęli decyzję o rozbudowie Zakładów “Elektro” w Łaziskach Górnych, musieli rozwiązać problem dostaw wody dla powiększonej elektrowni ( elektrownię zbudowano w Łaziskach Górnych w 1917 r i po przejęciu tego terenu przez Polskę do 1953 r. była największą elektrownią w kraju).

zdjęcie elektrowni w Łaziskach Górnych 1917 r

Po wykonaniu odwiertów badawczych stwierdzono że źródła dobrej jakości wody znajdują się w Zawiści, w pobliżu kolonii Stara Szklarnia.W 1942 r podjęto decyzję budowie odpowiedniego budynku , wierceniu studni głębinowych o dużej głębokości i doprowadzeniu rurociągu z Zawiści poprzez las do Zakładów “Elektro”.

Dalszŏ tajla artykułu niżyj

Orzesze, firma „Winiplast” z Zawiści i elektrownia w Łaziskach na współczesnej mapie(Google).

Większość informacji na temat tej inwestycji uzyskałem od pana Jana Laskowskiego z Zawiści, właściciela firmy “Winiplast” . Firma i dom p.Laskowskiego znajduje się na terenie dawnego zakładu pompowania i odżelaziania wody w Zawiści.Obiekt ten powstał w latach 1942-43 .Funkcjonował do końca lat 60-tych XX wieku.Warto nadmienić że p.Laskowski obsługiwał urządzenia które tam funkcjonowały w okresie PRL.Przy okazji słyszał wiele relacji o początkach i budowie ww.systemu .Oprócz tego udało mi się znaleźć w Archiwach Państwowych szkice,plany i notatek w tym temacie.

Poniżej plan z 1942 r

Początkowe, ciężkie prace ziemne i transport ciężkich ,żeliwnych rur wykonywali Żydzi którzy byli osadzeni w obozie przy Zakładach “Elektro”.Wg.relacji p.Laskowskiego sporo Żydów zmarło lub zginęło w wypadkach przy wykonywaniu tych prac.Starsi mieszkańcy Zawiści wspominają o ostrym zakazie dokarmiania wygłodniałych robotników żydowskich.Budynki zespołu pompowni i odżelaziania budowali dobrowolni i przymusowi robotnicy z Ukrainy, ich warunki były lepsze od więźniów żydowskich.Po ukończeniu prac rozpoczęto dostarczanie wody do Łazisk.Pracę przy obsłudze w tym obiekcie powierzono min. okolicznym mieszkańcom.Woda była pompowana z dwóch studni głębinowych (200 m) za pomocą pomp elektrycznych.Woda przechodziła przez 4 duże,stalowe zbiorniki wypełnione czerwonym żużlem.W ten sposób “wyłapywano” zawarte w wodzie żelazo.W budynku znajdował się również kompresor ze sprężonym powietrzem i pompa wodna.Za pomocą tych urządzeń oczyszczano ze zbiorników nagromadzoną breję żelaza i “spulchniano” czerwony żużel który miał filtrować wodę.Gdy w którymś zbiorniku pomimo tego nagromadziło się zbyt wiele żelaza z wody , za pomocą zaworów wyłączano go z użytku i wymieniano wsad czerwonego żużla.W tym czasie wodę przepuszczano przez pozostałe 3 zbiorniki..

Poniżej plan fundamentów budynku z dodanymi zbiornikami wg.opisu p.Laskowskiego

szkic budynku stacji odżelaźniania wody

Budowę pompowni/stacji odżelaziania prowadził Reichsgruppe Industrie- Bereichstelle Oberschlesien, był to państwowy organ III Rzeszy ds.przemysłu…

Poniżej pięczęć Reichsgruppe Industrie- Bereichstelle Oberschlesien

Projektantem budynku był L.Lassek , architekt z Żor.W dokumentacji zapisano że obiekt musi mieć możliwosć zaciemniania na wypadek nalotów lotniczych i powinno być zastosowane specjalne oświetlenie jak najmniej widoczne z dużej wysokości..Załoga obsługująca obiekt powinna mieć zapewniony w pobliżu schron lub rów ochronny na wypadek nalotów.Utworzono kilka punktów poboru wody dla okolicznych mieszkańców.Wg.dokumentów z AP Katowice planowano po wojnie doprowadzić wodę do wszystkich domów w kolonii Stara Szklarnia.Pobór i odżelazianie wody było prowadzone w Zawiści do końca lat 60 tych.

Poniżej punkt czerpania i odżelaziania wody na mapie z lat 1958-61

Działalność górnicza KWK “ Bolesław Śmiały” spowodowała zanikanie naturalnych źródeł wody w tym rejonie ..Zdemontowano pompy i urządzenia..Działkę wraz z budynkiem kupiła rodzina p.Laskowskiego , tam przebudowano budynek na jego dom oraz firmę “Winiplast”..

Poniżej siedziba firmy “ Winiplast” oraz dom przebudowany z dawnej stacji odżelaziania wody.