Kornel Sadowski: Blank nowy gezec

Roztomili! Bez tyn tydzień przeczytōłech gezec, kery mo wciś sie zamiast gezecu ô jynzyku ślōnskim. I musza się wom przyznać, iże je to piyrszy gezec kerych przeczytoł blank cołki. Czyto się to fatalnie. Ale czy tyn nowy gezec ôd PiSu, je richtig taki zły, eliśmy się spodziewali?

Czytonie gezeców ze swoiji woli, moga porównać do klupniyńcia sie małym palcem u szłapy we szrank. Niy byda tukej szrajbowōł cōłkyj tyj legislacyjnyj smażonki. Wybrōł żech pora koncków, ô kerych poôsprowiomy.

We srogiym skrócie nowy gezec zrychtowany bez prawo zajta polskiygo amtu i je ôdpowiydziom, na weto Pryzydenta Karola Nawrockiygo do gezecu ô jynzyku  ślōnskim.

Tyn nowy gezec, we kerym fest czynsto pado „Etnolekt śląski” byda mianowōł gezecem ô etnolekcie. Kludzi ôn godka eli zjawisko kulturowe, kere wymago szczgólnyj ôchrony. Ale som gezec niy rychtuje nic jak idzie ô gelt na kultura, czy zmiany administracyjne, co richtig richtowōł gezec ô jynzyku. Niy ma poru rzeczy, kere niy były wielgie, ale boły to blank ważne do coponiykerych jak: Ślōnski we sztandysamtach eli jynzyk pomocniczy, abo dopelworty na znakach. (wspomna ino, iże piyrsze je możliwe i już sztandysamty przekludzajom się na ślōnsko godka, drugie je póki co niymożliwe, spozierajōnc jak się szterujom poloki na dopelworty we woj. Ôpolskiym.)

Co momy sam we uzasadnieniu? We drugiym akapicie widzemy, iże wnioskodawca mioł gyfil, iże musi wytuplikować bezco gezec ô jynzyku boł zły, a tyn je dobry. Czytomy:  „Projekt jednoznacznie przyjmuje, że godka śląska stanowi etnolekt języka polskiego – jego historycznie ukształtowaną odmianę regionalną, wywodzącą się z dialektów staropolskich i rozwijającą się w specyficznych warunkach kulturowych i społecznych Górnego Śląska” – i co? I psinco. Niy tuplikuje nom to blank niczego. A definicjo ta je tak kołowo, iże mogemy w nia wciś kożdyn jynzyk powionzany ze lechickim i staropolskim. I jeszcze ôna wcale niy wykluczo uznanio godki za jynzyk.

We nostynpnyj tajli uzasadnienio je kōncek, kery mie zaskoczył, a potym miołech ze niego szpas. Autor podaje nom bajszpil pora staropolskich naleciałości, co mo nos przekonać, iże som my jednym, wielgiym nacyjnym jynzykiem. Szrajbuje  ôn, iże na ślōnsku się godo kaj, a niy „gdzie”, czy kery zamiast „który” (to niy je wic! Sam to je!) Iże formy fleksyjne som blank takie same choby we gwarach małopolskich i ślōnskich (Ślōnskiych? Pierōnie Aureka! Starczy szrajnbnońć jeszcze pora landów i momy polonizacjo łużyc i bałkan)

Wszyskie różnice fleksyjne, głosowe abo fonytyczne som kludzone eli tajla polskiygo. Ale dobra, poszpilomy se na tym placu, posznupiepy po inkszy bajszpil  „cech dawnej polszczyzny, które uległy zanikowi lub przekształceniu.” Jadymy.

Wpiyrw rajza do noszych nojlepszych sonsiodów, Czechów, u niych wpiyrw posznupiymy (warto zauważyć, iże za nosze „posznupać” we Czechach niy ma gańby, inkszo sprawa ze polskiym „szukać”). I som my we Czechach, i czy niy zdowo wom się, iż to pepikowe „kde” czy „aby”, abo „ktery” to niy je takie blank do polskiygo podobne? A dyć słowacki to je taki czeskiy, to poradzom być jynzykiem polskiym tyż. A dalyj na połednie momy słoweński i chorwacki, a ôni majom „kateri” i „samo”, i jak? Znajomo, pra? I we tym sposób we noszyj familie jyznka polskiygo witomy Czechów, Słowoków, Chorwatów. A i znojdzie się plac na Ukraińców i Białorusinów, ja! I Litwinów, dyć. Herzlish willkomen.

Po prowdzie zaś zdowo mi sie, iże gezec ô etnolekcie je ze naukowygo punktu widzenio poprawny, czy legisjacyjnie niy mom blank pojyncia, tego typu szrajbunek, czytoł’ch piyrszy roz. Wnioskodawcy richtig szwarnie niy użyli słowa „gwara ślōnsko” – co by niy zdrzaźnić żodnyj zajty,  czynsto padało „etnolekt ślōnski”, co było do PiSu o tyla ważne, iże za kożdym razym możno wspomniyć ô połonczyniu godki ze jynzykiym polskiym – to zaś je ważne do Prezydynta, pedziōł to we swojym uzasadnieniu.

Znodłech za to atak na chochoła. I zno to kożdyn, wto śledziym polskiy komyntariat. Padły tam argumynta, iże ustandaryzownie godki zabije mniyńsze gwary ślōnskie, i wszyjscy bydymy godać ganc tak samo. – nojczyńciej godali to ci kerzy, żodnom odmianom landowom się niy posługujom, a ogólnom godkom tyz ciynżko. „Regulacja nie zmierza do ujednolicania ani standaryzowania etnolektu, lecz do ochrony lokalnych odmian.” Ja, dyć ustandaryzowanio jynzyka niy rychtuje gezec! Niy bez gezec to sie rychtuje! Rychtujom to ludzie i naukowcy, kerzi się jynzykiym zajmujom. I tyn jynzyk je już ustandaryzowany. Je to atak na chochoła na kerym wtoś naszkryfloł „Tyn co chce, coby wszyscy godali tak samo na Ślōnsku”.

Chciołech jeszcze pokozać w€m jedyn akapit:  „Projektowana ustawa nie wymaga przedstawienia właściwym organom i instytucjom UE w tym Europejskiemu Bankowi Centralnemu, w celu uzyskania opinii, dokonania powiadomienia, konsultacji i uzgodnienia” – Ja, bo nic niy robi. Ale zaroz. Langsam. I beztoż PiS boł przeciw gezecu  ô jynzyku? Bo trza by było to kajś zgłosić, ja? A bo niy dej Ponbucku brief, abo maila posłać. A teroz już niy trza nic robić. A ze samom decyzjom UE to niy bydzie żodyn problem, dyć eksperci Rady Ojropy (Ja, jo wiym, iże Rada a UE to niy ma to samo) we briefach zauważyli istnienie jynzyka ślōnskiygo i rekomyndowali Polskiymu amtowi rychtunek jynzykotwórczy.

Przyznaja, iże kożdyn roz kej we polskim amcie je godka ô jynzyku, abo ô Ślōnsku czuja herzklekoty. Kożdyn roz mom nadzieja na wykludzenie ślōnskiyj kultury ze skansenu. Mimo blank wysokiyj kultury, jako na noszych zmaraszonych placach, miyndzy noszymi chaupami pokozujymy, eli my niy som akurat na szychcie na grubie. Ignorowany je rozwój jynzyka bez ôstotnie gynau 20 lot. Gezec ô jynzyku mioł do nos niy ino charakter uznaniowy, ale przede wszyskim gōdnościowy. Gezec PiSu, niy je zły, ale odnosi się do ślōnskiyj godki ino eli tajli polskości. Gezec je miyńszy, obtajlowany. Niy dostalimy przekludzeniŏ ze skansenu, dostalimy obietnica, iże ktoś nom wypiere i wybigluje gardiny. A na co drugiyj doszyje polsko szlajfka.

Jak się to skończy? Pieron wiy, umia sie wyforsztelować, iże demokratyczno zajta amtu niy bydzie miała rŏd, ze gezecu PiSu. Podejrzewom, iże nawet posłowie ślōnkiyj nacyje zagłosujom przeciw, spoziyrajōnc na koncek gōdnościowy właśnie.

I ôbez ôkna we tyn noszym skansynie bedemy oglondać, haja niy ô przekludzenie nos, a ô to czy nom biglować gardiny. Juzaś bydemy na kofrach, ze zmaraszonymi gardinami, bogatsi ino ô to co sami zrychtujemy.

 

Pyrsk

Wersja PL:

Przeczytałem ustawę mającą zastąpić „ustawę o języku śląskim” i muszę się Państwu przyznać, że jest to pierwsza ustawa, jaką przeczytałem do końca. Czyta się to fatalnie, ale czy rzeczywiście ustawa ta jest tak zła, jak mogliśmy się spodziewać?

Czytanie tego typu pism z własnej woli śmiało można porównać do kopnięcia się małym palcem w szafkę. Oszczędzę państwu tej legislacyjnej jajecznicy. Wybrałem dosłownie kilka fragmentów, które chciałbym omówić.

W gigantycznym skrócie ustawa ta jest pomysłem prawego ramienia polskiego parlamentu i niejako odpowiedzią na weto prezydenta Karola Nawrockiego w sprawie ustawy o języku śląskim.       Tę nową ustawę, w której zdecydowanie zbyt często pojawia się sformuowanie „etnolekt śląski”, będę nazywał ustawą o etnolekcie. Uznaje ona godkę w sposób symboliczny jako zjawisko kulturowe, które wymaga szczególnej ochrony, ale sama ustawa nie wnosi skutków finansowych i administracyjnych. Ustawa o etnolekcie jest od poprzedniej uboższa jeszcze tym, że nie daje tych kilku benefitów jakie płynęły z poprzedniej ustawy. A były to małe rzeczy typu: śląski jako język pomocniczy w urzędach, czy podwójne nazwy miejscowości (pierwsze już jest możliwe i już niektóre urzędy decydują się na ten ruch, drugie zaś jest najwyraźniej na razie niemożliwe, dopóki są osoby, które oburzają się na podwójne napisy z niemieckim w woj. Opolskim)

A co czytamy w uzasadnieniu? W drugim akapicie widzimy, że wnioskodawca poczuł aby wytłumaczyć się, dlaczego ustawa o języku była zła, a ta o etnolekcie dobra. Czytamy, że:  „Projekt jednoznacznie przyjmuje, że godka śląska stanowi etnolekt języka polskiego – jego historycznie ukształtowaną odmianę regionalną, wywodzącą się z dialektów staropolskich i rozwijającą się w specyficznych warunkach kulturowych i społecznych Górnego Śląska”. I co? I nic. Nie wyjaśnia to dosłownie niczego, jest to definicja tak okrągła, że nie dosyć, iż może być zastosowana w zasadzie do większości języków powiązanych z lechickim, czy staropolskim, to też uznania godki językiem regionalnym, w zasadzie nie wyklucza.

Następną częścią uzasadnienia jest fragment, którego obecność nie dość, że mnie zaskoczyła, to w jakiś dziwny sposób wydaje się zabawna. Autor podaje przykłady staropolskich naleciałości w śląskim, co ma również przekonać nas, że przecież godka jest jednym, jednolitym i spójnym narodowym językiem wraz z polskim, bo przecież mówi się po śląsku „kaj” zamiast gdzie, czy kery, zamiast który (nie żatuję, to serio jest w ustawie). A także, że formy fleksyjne śląskiego są typowe dla gwar małopolskich i śląskich, i stanowią fonetyczną kontynuację historycznych właściwości polszczyzny. Wszystkie zatem różnice fleksyjne, wygłosowe i fonetyczne traktowane są jako element polszczyzny. Ale dobrze zagrajmy w tę grę. Znajdźmy inne przykłady „cech dawnej polszczyzny, które uległy zanikowi lub przekształceniu” w innych językach. No to lecimy.

Zajrzyjmy do sąsiadów, daleko nie musimy szukać, choć „szukać”, nie jest tutaj na miejscu. Jesteśmy w Czechach. I czy nie wydaje się nagle, że to czeskie „kde”, czy „aby”, że o „ktery” nawet nie wspomnę, takie jakieś podobne?  Słowacki to przecież prawie czeski jest, więc chyba to ten sam język? A jak zajrzymy na południe: słoweński i chorwacki i ich „kateri”,  i „samo”, to chyba znajomo brzmi? Czy nie? No znajomo.  Tym samym na pokładzie języka polskiego śmiało możemy powitać Czechów, Chorwatów, a na wschodzie Ukraińców, Białorusinów, czy nawet Litwinów.

To, co cieszy, to fakt, że ustawa o etnolekcie wydaje się naukowo poprawna, czy legislacyjnie nie wiem, jak wspomniałem, była to pierwsza ustawa, jaką w życiu miałem nieprzyjemność czytać. Wnioskodawcy zgrabnie omijają określenia, na które większość osób narodowości śląskiej dostaje białej gorączki – czyli „gwara”. Zamiast tego zastosowany jest zgrabny wytrych, który nie będzie stanowił problemów dla żadnej ze stron sporu, a mianowicie „etnolekt”. Przy okazji za każdym razem można podkreślić, związek etnolektu z polską – o co przecież chodziło prezydentowi w jego uzasadnieniu.

Dopatrzyłem się jeszcze zaatakowania chochoła. Każdy, kto obserwuje życie polskiego komentariatu w mediach społecznościowych, spotkał się z rzekomym „zabiciem różnorodnych gwar śląskich, tworząc jeden język śląski” – najczęściej wznosili ten okrzyk ci, którzy nie posługują się żadną lokalną odmianą języka, a tym ogólnym, też nienajlepiej. „Regulacja nie zmierza do ujednolicania ani standaryzowania etnolektu, lecz do ochrony lokalnych odmian.” Ustandaryzowanie języka śląskiego to coś, czego nie robi żadna ustawa. Bo nie ustawą się to robi! Robią to naukowcy zajmujący się językiem. I ten język już ustandaryzowali. Mamy więc klasyczny atak na chochoła, z niewidocznym wskazaniem tych „co by chcieli żeby wszyscy na śląsku mówili tak samo.”

Chciałem zwrócić uwagę na jeszcze jeden akapit. „Projektowana ustawa nie wymaga przedstawienia właściwym organom i instytucjom UE w tym Europejskiemu Bankowi Centralnemu, w celu uzyskania opinii, dokonania powiadomienia, konsultacji i uzgodnienia” – tak, może dlatego, że ustawa niczego nie zmienia. Ale zaraz. Rozumiem, że jest jakiś problem z tym, że trzeba to zgłosić? A! I dlatego PiS się sprzeciwiał ustawie o języku, bo trzeba byłoby to zgłosić. A teraz nie trzeba. Więc o to chodziło od samego początku. Mniej roboty. Bo z samą decyzją UE nie powinno być problemu, tym bardziej, że eksperci Rady Europy ( i wiem, że Rada Europy to nie jest Unia) w raportach zauważyli istnienie języka śląskiego i rekomendowali władzom polskim ruch językotwórczy.

Zastanawiałem się, z czym ową sytuację porównać. Przyznaję, że sam za każdym razem kiedy spór o język śląski wkracza na scenę parlamentu, czuję podekscytowanie. Za każdym razem jest szansa, że śląska kultura wyjdzie ze skansenu. Mimo wysokiej kultury, jaką między naszymi kurnymi chatami ze strzechą prezentujemy, w przerwach między szychtami oczywiście.

Ignorowany jest rozwój języka jaki dokonał się przez ostatnie kilkadziesiąt lat, uznanie śląskiego językiem regionalnym miało charakter nie tyle uznaniowy, co godnościowy. Ustawa PiSu jest ustawą odnoszącą się do etnolektu śląskiego jako części składowej języka polskiego i nie jest tym samym co ustawa o języku. Jest o wiele mniejsza, okrojona. Zamiast przeprowadzki języka ze skansenu otrzymaliśmy zatem obietnicę, że ktoś nam w tym uroczym skansenie wypierze i przeprasuje zasłonki, naszywając na co drugą z nich polski proporczyk.

Jak to się skończy? Spodziewam się, że strona demokratyczna sejmu, z niechęcią spojrzy na ustawę PiSu, a część śląskich parlamentarzystów nawet się z nią nie zgodzi, ze względów godnościowych właśnie. A więc z okien tych naszych kurnych chat w skansenie śląskim, z obietnicą przeprowadzki obeszliśmy się smakiem. Będziemy kolejny raz obserwować, jak nad nami biją się, już nie o to czy nas przeprowadzić, tylko żebyśmy mieli czyste zasłonki.

I wylądujemy na walizkach, z brudnymi zasłonkami, bogatsi tylko o to co sami stworzymy.

Pyrsk.

Kornel Sadowski – śląski aktor i pisarz, na co dzień związany z Teatrem Miejskim w Gliwicach. Absolwent Akademii sztuk teatralnych we Wrocławiu. Autor tekstów teatralnych. Laureat nagrody i kilku wyróżnień podczas konkursów na jednoaktówkę po śląsku.