80. rocznica Kristallnacht – nocy kryształowyj

Chciołbych dzisiej, żeby gupoty, co sie ô nie wadzōm ludzie trzista kilōmetrōw stōnd, niy przesłōniyły Wōm tego, co w historyji je richtich ważne. Dzisiej je rōwno 80 rocznica nocy kryształowyj, co po niymiecku sie nazywo Kristallnacht.

Dalszŏ tajla artykułu niżyj

We marcu 1938 roku polski regyrōnek wziōn ôbywatelstwo tysiōncōm Polokōw, co żyli za granicōm. Postrzōd nich było tyż 50 tysiyncy polskich Żydōw w Niymcach. W Polsce w tym czasie sanacyjo tolerowała pogrōmy Żydōw i wyciepowała ich ze gospodarki, strzodowisk medycznych, prawniczych i uniwesyteckich, a nawet robiyła plany wyciepniyńcio wszyjskich do Palestyny abo na Madagaskar. Jak wiymy, w Niymcach było jeszcze gorzij, tōż sytuacyjo takich ôsōb, co straciyły ôbywatelstwo, była straszno.

W październiku Niymcy powychytowali 17 tysiyncy polskich Żydōw w Niymcach i wyciepli ich z kroju, a żeby być barzij akuratnym, wyciepli ich na pas ziymie niczyjij miyndzy Polskōm a Niymcami, bo Polocy niy chcieli ich przijmnōńć. Postrzōd deportowanych byli tyż ôjcowie i dwie siostry ôd Herszla Grynszpana, modego synka, co miyszkoł w Paryżu.

7 listopada Grynszpan prziszoł do niymieckij ambasady w Paryżu i chcioł godać z ambasadorym, ale przijōn go niższy urzyndnik Ernst vom Rath. Grynszpan strzylōł dō niego piyńć razy. Vom Rath to niy bōł nazista. Chocioż jeszcze leżoł w lazarycie, to nazistowsko machina propagandowo zaroz nabrała szwōngu, iże to je czyńść miyndzynorodowego spisku Żydōw.

Grynszpan pedzioł niyskorzij francuskim szandarōm: „To przeca niy zbrodnia być Żydym. Joch niy je pies. Mōm prawo żyć. Mōj norōd mo prawo do egzystowanio na tyj ziymi.”

Ernst vom Rath umar 9 listopada 1938 roku o sztwortyj po połedniu. Bez cufal towarzisze Hitlera, co brali udzioł we puczu mōnachijskim, zginyli 9 listopada 1923 roku. Ô dziesiōntyj na wieczōr we hotelu Rheinischer Hof Josef Goebbels wygłosiōł antysymicke wystōmpiynie, co w nim wzywoł do zymsty na Żydach. Sebrani kōmandyrowie NSDAP i SA zaroz wziōnli bez telefōny przekazować rozkazy niżyj. Jak Goebbels wychodziōł z hotelu, to niebo już było krwistoczerwōne ôd płōmiyni.

W Bytōmiu bez wielaś godzin grupy Żydōw musiały stoć przed zapolōnōm synagogōm na Friedrich-Wilhelm-Ring, co sie dzisiej nazywo plac Grunwaldzki. To były jeji ôstatnie godziny. To były tyż ôstatnie lata bytōmskich Żydōw. Piyrszy transport zagazowany we „Bunker I” we Auschwitz, 15 lutego 1942 roku, to byli ôni.

We Bytōmiu na placu Grunwaldzkim dzisiej idzie znojś tabula we sztyrech jynzykach. We trzech stoji, że synagoga spolyli naziści, a po polsku je zaznaczōne, że niymieccy naziści.

W ta noc 267 synagog i 7000 żydowskich gyszeftōw było zniszczōnych, 30 tysiyncy Żydōw trefiyło do lagrōw, a bez dziewiyńćdziesiyńciu straciyło życie.

Tabula w Bytōmiu. Fot.: Tost Bytom / Wikimedia Commons
Tabula w Bytōmiu. Fot.: Tost Bytom / Wikimedia Commons
Grzegorz Kulik

Grzegorz Kulik

Tumacz, publicysta, popularyzatōr ślōnskij mŏwy. Autōr ślōnskich przekładōw „A Christmas Carol” Charlesa Dickensa, „Dracha” Szczepana Twardocha i ger kōmputrowych Euro Truck Simulator i American Truck Simulator.

Jakeście sam sōm, to mōmy małõ prośbã. Budujymy plac, co mŏ reszpekt do Ślōnska, naszyj mŏwy i naszyj kultury. Chcymy nim prōmować to niymaterialne bogajstwo nŏs i naszyj ziymie, ale to biere czas i siyły.

Mōgliby my zawrzić artykuły i dŏwać płatny dostymp, ale kultura powinna być darmowŏ do wszyjskich. Wierzymy w to, iże nasze wejzdrzynie może być tyż Waszym wejzdrzyniym i niy chcymy kŏzać Wōm za to płacić.

Ale mōgymy poprosić. Wachtyrz je za darmo, ale jak podobajōm Wōm sie nasze teksty, jak chcecie, żeby było ich wiyncyj i wiyncyj, to pōmyślcie ô finansowym spōmożyniu serwisu. Z Waszōm pōmocōm bydymy mōgli bez przikłŏd:

  • pisać wiyncyj tekstōw
  • ôbsztalować teksty u autōrōw
  • rychtować relacyje ze zdarzyń w terynie
  • kupić profesjōnalny sprzynt do nagrowaniŏ wideo

Piyńć złotych, dziesiyńć abo piyńćdziesiōnt, to je jedno. Bydymy tak samo wdziynczni za spiyranie naszego serwisu. Nawet nojmyńszŏ kwota pōmoże, a dyć przekŏzanie jij to ino chwila. Dziynkujymy.

Spōmōż Wachtyrza

Cyntrum Preferyncyji Prywatności

Potrzebne

Zbiory cookies potrzebne do nojbarzij podstawowych funkcyji serwisu: zgoda na politykã prywatności (gdpr) i informacyjŏ ô blokowaniu reklam (anCookie), testowy zbiōr ôd platformy (wordpress_test_cookie)

gdpr, anCookie, wordpress_test_cookie

Ino po zalogowaniu

Zbiory cookies potrzebne do byciŏ zalogowanym w serwisie.

wordpress_logged_in_, wordpress_sec_, wp-settings-time-