Natalia Długosz: Kim są Goranie?

Kim są Goranie?[1]

Goranie to południowosłowiańska grupa etniczna, zamieszkująca 19 miejscowości w południowej części Kosowa w regionie Dragash[2] (miasto Brod i 18 wiosek: Bokka, Dikance, Globochica, Mali Kărstec, Gorni Kărstec, Krushevo, Kukaliane, Leshtane, Liubovishte, Mlike, Dragash, Orchusha, Radesha, Dolna Rapcha, Gorna Rapcha, Rastelnica, Vranishte, Zli potok), dziewięć wiosek na terenie Albanii w regionie Shishtavec i Kukës (Borje, Cărnelevo, Kosharisht, Ochikăl, Oreshek, Orgjost, Shishtavec, Pakisht i Zapod) oraz dwie wioski na terenie Macedonii (Jeloviane, Urvich). Ten górzysty obszar, zwany Gorą, zajmuje powierzchnie ok. 500 km2 i rozciąga się między górami Szar, Wraca, Korab i Koritnik.

Źródło: Motoki Nomachi: The Gorani People in Search of Identity: The Current Sociolinguistic Situation Among the Gorani Community of the Former Yugoslavia, „Slavica Tartuensia” XI / Slavic Eurasian Studies No. 34, 2018, s. 379.

Zakłada się, że ludność gorańska, pierwotnie wyznania prawosławnego, pod wpływem polityki asymilacyjnej Imperium Osmańskiego uległa islamizacji. Proces ten rozpoczął się już w wieku XVI, a w wieku XVIII nasilił się, przybierając masowy charakter. W ostatnim jednak czasie coraz szerszą grupę zwolenników zdobywa koncepcja, zgodnie z którą dzisiejsi Goranie są potomkami bogomiłów[3]. O bogomilskich korzeniach ludności gorańskiej przekonany jest m. in. Nazif Dokle[4], autor monografii „Bogomilizmi dhe etnogjeneza e torbeshëve të Gorës së Kukësit”. Przyjęcie islamu w rzeczywistości nie przeszkodziło Goranom w kultywowaniu tradycji o typowo chrześcijańskim rodowodzie. Synkretyzm wyznaniowy przejawia się chociażby w obchodzeniu Bożego Narodzenia, dnia świętego patrona rodziny czy dnia świętego Jerzego.

Kobiety ze wsi Orgjost, źródło: patepis.com

Wiele trudności sprawia wskazanie dokładnej liczebności populacji gorańskiej. Liczba ta, w zależności od źródła, waha się między 64 000[5] a 84 000[6]. Trudności we wskazaniu dokładnych danych ilościowych związane są m. in. z problemem tożsamości indywidualnej[7], zmianami orientacji przedstawicieli tej grupy etnicznej, które niewątpliwie stanowią reakcję na pewne procesy społeczno-polityczne. Problem ze wskazaniem dokładnej liczby ludności gorańskiej wiąże się także z ciągłą migracją „za chlebem”. Ze względu na bardzo wysoki wskaźnik bezrobocia, trudną sytuację gospodarczą i ekonomiczną, wiele osób wyjeżdża z rodzimej Gory w poszukiwaniu pracy. Zagranicą społeczność ta skupia się zazwyczaj jednak na niewielkim obszarze, co pozwala w pewnym sensie na podtrzymanie więzi i poczucia przynależności do wspólnoty[8].

Uroczystość weselna we wsi Dragash, źródło: patepis.com

O tożsamości Goran, zamieszkujących wioski albańskie, można mówić głównie mając na uwadze dwie postaci etniczności: etniczność separacyjną i etniczność nierównościową[9]. Z jednej bowiem strony bardzo wyraźnie zarysowują się pewne czynniki pozwalające na zachowanie i zaznaczenie odrębności grupy w relacji z otoczeniem. Granice oddzielające społeczność Goran od narodu albańskiego to język, którym Goranie posługują się w komunikacji wewnątrz wspólnoty, religia (choć islam, to jednak postrzegany przez samych członków wspólnoty jako „bardziej prawy” aniżeli albański, przy tym z pewnymi elementami swoistego synkretyzmu religijnego), obrzędowość – m.in. tradycyjne stroje, ceremonie i rytuały weselne. Przejawem etniczności separacyjnej jest też zwyczaj zawierania związków małżeńskich w ramach własnej wspólnoty kulturowej. Z drugiej strony gorańska grupa etniczna istnieje na obszarze zdominowanym przez inną zbiorowość. Asymetryczny stosunek między dominującym społeczeństwem albańskim a mniejszościową grupą słowiańską decyduje o nierównościowym charakterze etniczności Goran w Albanii. Naszenci realizują własne praktyki kulturowe na obszarze zamkniętym, wycofują się na „obszary bezpieczne”, pozostając tym samym na marginesie życia społecznego.

Dej pozōr tyż:  Piotr Zdanowicz: Po śladach marcowych poetów
Miejscowość Rastelica, źródło: patepis.com

O granicach odrębności etnicznej Goran można wnioskować m. in. w oparciu o autocharakterystykę zbiorowości. Miejscowa ludność nazywa siebie Goranami (Gorańcami) lub Naszincami[10], a język, którym się posługują gorańskim lub naszinskim[11]. Gorański zaliczany jest do grupy dialektów torlackich, obejmujących południowowschodni obszar Serbii, północnozachodnią Macedonię Północną oraz zachodnią Bułgarię. Zdania lingwistów serbskich, chorwackich, bułgarskich i macedońskich na temat dialektu torlackiego są podzielone[12]. I tak np. Milan Rešetar, Dalibor Brozović i Pavle Ivić uznają go za dialekt starosztokawski i nazywają go dalej prizrensko-timockim, podczas gdy dialektolodzy bułgarscy – Stoyko Stoykov[13] i Rangel Boshkov zaliczają torlacki do bułgarskich dialektów pogranicznych. Istnieją zatem również różne poglądy na temat języka Goran. Wśród językoznawców serbskich pokutuje przekonanie o jego serbskim rodowodzie. I tak np. Radomir Mladenović w swoim artykule pisze, że „дјалекатска микродиференцијација горанског говора указује на то да је он настао мешавином језичких црта северозападних македонских, шарских српских говора, метохијских говора”[14] (dialektalna mikrodyferencjacja języka gorańskiego wskazuje na to, że powstał on w drodze mieszania się cech dialektów północnozachodnich macedońskich, szarpłaninskich serbskich oraz dialektów obszaru Metochii – tłum. N.D.). We wstępie do wydanego w 2007 roku słownika gorańsko-albańskiego jego autor Nazif Dokle zalicza język Goran do „bułgarskich dialektów pograniczna w północnozachodniej Macedonii”[15]. Fakt ten jest jednoznacznie interpretowany w mediach bułgarskich, jako dowód przynależności do bułgarskiej wspólnoty językowej i narodowej. W zamieszczonej w elektronicznej wersji czasopisma „Bułgarski język i literatura” recenzji słownika, napisanej przez Bobiego Bobeva czytamy m. in.: „Горанскo-албанският речник е събитие [и в това отношение], защото недвусмислено доказва езиковата, а оттам – и националната принадлежност на тези хора”[16] (Słownik gorańsko-albański jest wydarzeniem [także w tym aspekcie], ponieważ niedwuznacznie udowadnia językową, a przez to także narodową przynależność tych ludzi – tłum. N. D.). Z kolei w macedońskiej Wikipedii czytamy: „Горанците зборуваат на македонски јазик, односно на горански дијалект кој е сличен со северозападните македонски дијалекти од Долни Полог и Скопска Црна Гора”[17] (Goranie posługują się językiem macedońskim, a dokładniej dialektem gorańskim, który wykazuje znaczne podobieństwo z północno-zachodnimi dialektami macedońskimi w rejonie od Dolni Połog po Skopską Crną Gorę – tłum. N. D).

Kobiety we wsi Rastelica, źródło: patepis.com

Niezwykle ciekawym zjawiskiem w ostatnich latach jest coraz częstsze utożsamianie się i przyjmowanie za własną boszniackiej tożsamości etnicznej przez Goran kosowskich, co znajduje wyraz w poparciu, jakiego udzielają gorańskie elity intelektualne dla projektu boszniackiego (dowodzą tego wyniki wyborów samorządowych). Jak zaznacza Jolanta Mindak-Zawadzka, mimo iż Goranie nie mają bliższych związków historycznych ani językowych z Bośnią[18], a poczucie lokalnej tożsamości jest u nich silne, to skłaniają się ku boszniackiej samoidentyfikacji[19]. J. Mindak-Zawadzka wyjaśnia, że „głównym uzasadnieniem jest przekonanie, że opcja boszniacka narodowej tożsamości pozwala, z jednej strony, na polityczne połączenie sił wszystkich lokalnych grup słowiańskojęzycznych muzułmanów z Kosowa i pełnieniem przez nie („pod boszniacką flagą”) roli mniejszości narodowej o słyszalnym politycznie głosie i zagwarantowanych konstytucyjnie uprawnieniach, z drugiej – umożliwia lepszą ochronę własnej kultury, której najważniejszym punktem odniesienia jest islam”[20]. Dzięki temu możliwe jest realizowanie działań, mających na celu ochronę i rozwój kultury lokalnej Goran. Taki kierunek staje się też skutecznym narzędziem przeciwko przenikaniu innych propozycji identyfikacji narodowej, w tym zwłaszcza serbskiej, macedońskiej czy bułgarskiej.

Dej pozōr tyż:  Adam Kubik: Über Tomasz Kamusellas „Limits / Styknie“
Mężczyźni we wsi Rastelica, źródło: patepis.com

Problem tożsamości etnicznej, tudzież przynależności narodowej Goran oraz status języka gorańskiego stanowią temat szczególnie gorących dyskusji wśród elit politycznych, ale i intelektualnych zwłaszcza w Serbii, Bułgarii i Macedonii Północnej. Obserwacja procesu dalszego kształtowania się i rozwoju tożsamości etnicznej Goran, sposobów i modeli samoidentyfikacji lokalnej ludności to zajęcie niewątpliwie fascynujące dla slawistów południowych i bałkanistów. Jednocześnie to zagadnienie w swojej złożoności na tyle skomplikowane, by mogło z powodzeniem stać się przedmiotem kompleksowych badań socjologicznych, socjolingwistycznych i kulturowych.

[1]Niniejszy tekst ma na celu jedynie zasygnalizowanie w bardzo ogólnym zarysie problematyki gorańskiej mniejszości etnicznej na Bałkanach. Stanowi on przerobioną i uzupełnioną wersję wstępu do innego, wydanego w 2013 roku artykułu, zatytułowanego Uwagi o języku gorańskim (tożsamość języka w aspekcie typologicznym) i opublikowanego w czasopiśmie „Poznańskie Spotkania Językoznawcze” tom XXV, s. 69-81. Zainteresowanych zgłębieniem tematu odsyłam m.in. do artykułów Jolanty Mindak-Zawadzkiej: Po jakiemu mówią Goranie? Samoświadomość i zewnętrzna identyfikacja językowa i narodowa grupy etnicznej jako przestrzeń ścierania się konkurencyjnych koncepcji tożsamościowych (w: Językowy świat Słowian, red. J. Mindak-Zawadzka, I. Doliński, Warszawa 2009: s.129-143), Goranski/našinski – specyfika socjokulturowa (na tle innych gwar słowiańskojęzycznych muzułmanów z pogranicza słowiańsko-albańskiego, („Z polskich studiów slawistycznych. Językoznawstwo”, red. Z. Greń, 2018, s. 205-212); Motokiego Nomachi: The Gorani People in Search of Identity: The Current Sociolinguistic Situation Among the Gorani Community of the Former Yugoslavia („Slavica Tartuensia” XI / Slavic Eurasian Studies No. 34, 2018, s. 375-412).

[2]W tym miejscu w zapisie nazw miejscowości stosuję system transliteracji cyrylicy zgodny z ISO 9.

[3]Bogomili, bogomiłowie lub bogomilcy – wyznawcy synkretycznej sekty chrześcijańskiej, łączącej zaratustriański dualizm z chrześcijaństwem. Religia ta powstała w efekcie buntu przeciw wpływom bizantyjskim w Bułgarii w X wieku i przeciwstawiała się ówczesnemu systemowi religijno-społecznemu – zob. więcej G. Szwat-Gyłybowa, Bogomilstwo. Powieść elementarna, w: Haeresis bulgarica w bulgarskiej świadomości kulturowej, Warszawa 2005.

[4]Nazif Dokle – urodził się 15 stycznia 1945 r. w jednej z gorańskich wsi na terytorium Albanii – Borje. Zmarł w 2014 r. Absolwent filologii albańskiej na Wyższej Szkole Pedagogicznej w Szkodrze. Po ukończeniu studiów podjął pracę jako nauczyciel. Pełnił funkcję inspektora oświaty dla regionu Kukës. Scenarzysta, reżyser telewizyjnych filmów dokumentalnych oraz przedstawień scenicznych. Jeden z założycieli towarzystwa etnokulturowego „Gora”, aktywny działacz społeczny i kulturalny. Autor wielu prac z zakresu etnografii, folkloru, leksykologii, etnologii, historii, literatury, publicystyki i in. Jego poglądy na temat pochodzenia Goran prezentuje w swojej książce również T. Mangałakowa – zob. Мангалакова Т., Нашенци в Kосово и Албания, София 2008, s. 125-128.

Dej pozōr tyż:  STALINOGRÓD czyli słów kilka o „ciekawych czasach”

[5]http://sr.wikipedia.org/wiki/Горанци [22.01.2020]; http://en.wikipedia.org/wiki/Gorani_(ethnic_group) [22.01.2020];

[6]http://mk.wikipedia.org/wiki/Горанци  [22.01.2020]

[7]O tożsamości etnicznej Goran pisał m.in. D. Antonijević – zob. Антониjевиħ Д., 2000, Етнички индентитет Горанаца, [w:] Горанци, муслимани и турци у шарпланиниским жупама Србиjе: проблеми садашњих услова живота и опстанка, Belgrad, s. 23-28.

[8]Goranie wyjeżdżający z Gory trudnią się przede wszystkim prowadzeniem własnych cukierni i piekarni w południowej Serbii, w Macedonii i Bułgarii. Podejmują także pracę w sektorze robót budowlanych m. in. we Włoszech, Niemczech, Austrii, Szwajcarii i Słowacji – zob. Мангалакова 2008: s. 55-59, 94 i dalsze.

[9]Porównaj Z. Bokszański: Tożsamość grup etnicznych a język w społeczeństwach wielokulturowych, w: Tożsamość a język w perspektywie slawistycznej, red. S. Gajda, Opole 2008: s. 27-33.

[10]N. Dokle: Reçnik goranski (nashinski) – allbanski, Sofia 2007, s. 11.

[11]Ibidem, s. 11.

[12]http://en.wikipedia.org/wiki/Torlakian_dialect [25.01.2020]

[13]С. Стойков: Българска диалектология, София 2002, s. 163-164.

[14]P. Младеновиħ Горански говор, [w:] Горанци, муслимани и турци у шарпланиниским жупама Србиjе: проблеми садашњих услова живота и опстанка, Belgrad 2000, s. 50.

[15]Dokle 2007: 11.

[16]Б. Бобев: Уникален принос към българистиката, „Български език и литература” (електронна версия), № 1, 2018.

[17] http://mk.wikipedia.org/wiki/Горанци   [25.01.2020]

[18]Owszem, Goranie należeli do tych samych co dzisiejsza Bośnia państw wielonarodowościowych jak Imperium Osmańskie i Jugosławia, jednak zawsze do różnych jednostek administracyjnych państwa i choć posługują się odmianą językową południowosłowiańską to jednak jest to etnolekt silnie strukturalnie zbałkanizowany, należący do makrodialektu torlackiego, znacznie oddalony od języka bośniackiego (bosanski jezik).

[19]O zjawisku przyjmowania boszniackiej tożsamości przez Goran z Kosowa traktuje artykuł Jolanty Mindak-Zawadzkiej: Boszniacy bośniaccy – Boszniacy gorańscy, w: Bośnia i Hercegowina. Kultura, literatura, język, polityka, red. A. Buras-Marciniak, Łódź 2019, s. 281-288.

[20]Ibidem, s. 285-286.

prof. UAM dr hab. Natalia Długosz – ur. 1978 r. w Grodzisku Wlkp. Z przekonania językoznawczyni, z zamiłowania slawistka, a zwłaszcza bułgarystka. Pracuję w Instytucie Filologii Słowiańskiej UAM w Poznaniu. Turystycznie pociągają mnie zwłaszcza regiony pogranicza. Prywatnie uwielbiam spotkania z ludźmi o podobnej wrażliwości, nade wszystko jednak cenię towarzystwo swoich dzieci oraz męża Piotra.

Społym budujymy nowo ślōnsko kultura. Je żeś z nami? Spōmōż Wachtyrza

Jakeście sam sōm, to mōmy małõ prośbã. Budujymy plac, co mŏ reszpekt do Ślōnska, naszyj mŏwy i naszyj kultury. Chcymy nim prōmować to niymaterialne bogajstwo nŏs i naszyj ziymie, ale to biere czas i siyły.

Mōgliby my zawrzić artykuły i dŏwać płatny dostymp, ale kultura powinna być darmowŏ do wszyjskich. Wierzymy w to, iże nasze wejzdrzynie może być tyż Waszym wejzdrzyniym i niy chcymy kŏzać Wōm za to płacić.

Ale mōgymy poprosić. Wachtyrz je za darmo, ale jak podobajōm Wōm sie nasze teksty, jak chcecie, żeby było ich wiyncyj i wiyncyj, to pōmyślcie ô finansowym spōmożyniu serwisu. Z Waszōm pōmocōm bydymy mōgli bez przikłŏd:

  • pisać wiyncyj tekstōw
  • ôbsztalować teksty u autōrōw
  • rychtować relacyje ze zdarzyń w terynie
  • kupić profesjōnalny sprzynt do nagrowaniŏ wideo

Piyńć złotych, dziesiyńć abo piyńćdziesiōnt, to je jedno. Bydymy tak samo wdziynczni za spiyranie naszego serwisu. Nawet nojmyńszŏ kwota pōmoże, a dyć przekŏzanie jij to ino chwila. Dziynkujymy.

Spōmōż Wachtyrza