Wstęp do regiocentryzmu. Śląsk jak feniks z człowiekiem w centrum
Gdzie jest nasze „u siebie”? Regionalizm zaczyna się od prostego przekonania: człowiek nie żyje w próżni. Żyje w konkretnej przestrzeni, wśród konkretnych ludzi, krajobrazów, historii i języka. W regionie każdy człowiek jest podmiotowy i zauważalny. Jednocześnie ma realną możliwość uczestniczenia we wspólnocie. I właśnie dlatego region może stać się jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla współczesnego człowieka.
Wstymp do regiocytrizmu. Ślōnsk choby fyniks ze czowiekiym we postrzodku
Kaj je to nasze „u sia”? Regiōnalizm dowo nōm ajnfachowo idyjo: czowiek niy pożywo ino we prōżnocie. Żyjymy przeca we kōnrketnym przestrzyństwie, postrzōd ryalnych czowiekōw, landszaftōw, geszichty a godki. W regiōnie kożdy czowiek je podmiotym a tyż je bez inkszych dostrzigalny. Jednako mo ôn tyż ryalno możebność, coby brać udzioł we spōlnocie. I gynau bez to regiōn moge ôstoć sie jednym se nojważniyjszych punktōw ôdniesiynio dlo modernego czowieka.
| Wolność zaczyna się od „bycia u siebie”
Być u siebie. Być tam, gdzie się chce być. Być tym, kim się chce. Czy tak mogłaby brzmieć regionalna definicja wolności? Każdy z nas jest skądś. Ma miejsce, z którym kojarzą mu się konkretne zapachy, krajobrazy, ludzie, chwile i wspomnienia. Dla jednego będzie to rodzinna wieś, dla drugiego blokowisko w Katowicach, dla jeszcze innego małe miasteczko na Śląsku Opolskim, czy Cieszyńskim. Czasem jest to miejsce, w którym się urodziliśmy. Czasem takie, które wybraliśmy dopiero jako dorośli. Właśnie tutaj zaczyna się regionalizm. Nie chodzi wyłącznie o stroje ludowe, lokalne mowy, kuchnię czy regionalne święta. Chodzi o dostrzeżenie człowieka w jego konkretnym miejscu życia. O stworzenie takiej przestrzeni, w której może on rozwijać się po swojemu, ale jednocześnie czuć odpowiedzialność za miejsce, które dzieli z innymi. |
Frajnizna napoczyno sie ôd „bycia u sia”
Być u sia. Być tam, kaj chce sie być. Być tym, kiym sie chce. Czy tako moge być regiōnalno definicyjo ôd frajnizny? Kożdy s nos je skōdyś, pra? Mōmy swōj plac, s kerym mōmy kōnkret wōnianie, landszafty, czowiekōw, mōmynty a spōmniynia. Dlo jednego bydzie to familijo, wieś, dlo inkszego bloki we Katowicach, jeszcze dlo inkszego niysroge miasta na Ôpolskim abo Cieszyńskim Ślōnsku. Moge to być plac kaj my sie narodziyli. Moge to być, tyż plac kery my ôbrali już za majoryntnych. Gynau tukej napoczyno sie regiōnalizm. Niy idzie ino ô trachty, lokalne godki, jodło abo festy. Idzie coby ôboczyć czowieka w jygo kōnkretnym placu, kaj żyje. Idzie ô take przestrzyństwo, w kerym moge sie ôn rozwijać wele sia, a tyż bez tyn czos być blank za tyn plac zapowiedziały. |
| Region to coś więcej niż granica na mapie
Region nie jest tylko kolorowym obszarem na mapie administracyjnej. To przestrzeń, w której spotykają się natura, historia i ludzie. Rzeka wyznaczała dawniej szlaki handlowe. Las dawał drewno i pożywienie. Żyzna ziemia decydowała o tym, gdzie powstawały gospodarstwa. Wokół kopalń, hut i fabryk wyrastały całe miasta. Powstawały szkoły, kościoły, szpitale, drogi i lokalne zwyczaje. Z czasem wszystko to zaczyna tworzyć coś, co trudno zmierzyć w kilometrach kwadratowych, czy w obrysach na mapie — poczucie przynależności do miejsca. Dlatego troska o region może zaczynać się od rzeczy bardzo zwyczajnych. Od pytania, czy lokalna rzeka jest czysta. Czy dzieci mają dobrą szkołę. Czy starszy sąsiad może dostać się do lekarza bez podróży przez pół województwa. Czy młody człowiek może znaleźć pracę i nie musi wyjeżdżać do Warszawy, Wrocławia albo za granicę. Regionalizm zaczyna się więc nie od wielkich deklaracji, ale od bardzo konkretnych spraw. |
Regiōn – cosik wiyncyj jak ino granice na landkacie
Regiōn to niy ino farby na administracyjnyj landkarcie. Je to przestrzyństwo, w kerym trefiajōm sie społym prziroda, geszichta a czowieki. Piyrwyj to rzyka naznoczała handlowe sztreki. Las dowoł drzewno a jodło. Przinośno ziymia uzdowała kaj bydōm bauerskie zogrody. Naôbkoło grub, werkōw a fabrik wyrostały cołke miasta. Powstowały szule, kościoły, lazaryty, drōgi, a lokalne zwyki. Bez tyn czos, napoczyno sie tworzić cosik, czego niy poradziymy zmierzić ino we kwadratowych kilōmetrach, abo we granicach na landkartach – poczuwanie co sie samymu przinoleży do placu. Bez to trapiynie sie ô swōj regiōn moge napoczōnć sie ôd cołkiym ajnfachowych rzeczōw. Ôd spytania, czy nasze rzyka je czysto. Czy bajtle majōm dobro szula. Czy starzik, nasz sōmsiod, moge dostać sie do lykarza bez rajzowanio bez poła wojewōdztwa. Czy mody czowiek moge znolyź robota a niy misi migrować do dolszego miasta, abo za granica. Regiōnalizm napoczyno sie bez to niy ôd srogiyj deklaracyje, a ôd cołkiym ajnfachowych sprow. |
| Mała wspólnota, duża odpowiedzialność
W starożytnej Grecji polis — niewielkie wspólnoty polityczne skupione wokół miasta i jego okolic — były miejscem, gdzie rozwijały się idee obywatelstwa i odpowiedzialności za wspólnotę. Dzisiaj nie musimy wracać do świata polis. Możemy jednak wyciągnąć z niego jedną ważną lekcję: obywatelska demokracja jest najłatwiejsza do realizacji wtedy, kiedy dotyczy rzeczy, które znamy z własnego życia, a nie z abstrakcyjnych idei. Łatwiej zainteresować się budżetem gminy niż abstrakcyjnymi finansami całego państwa. Łatwiej dyskutować o tym, gdzie powinien powstać nowy park, niż o „polityce przestrzennej”. Łatwiej zauważyć problem zamykanej przychodni niż mówić ogólnie o kryzysie ochrony zdrowia. Dlatego silny region i samorządność mogą być szkołą obywatelskości. Dają człowiekowi możliwość nie tylko wybierania swoich przedstawicieli, ale także realnego wpływania na miejsce, w którym żyje, albo które jest dla niego ważne. |
Małe spōlnoty, srogo zapowiedziałość
Starodowne polis we Grecyji – niysrogie polityczne skupiny wele cyntralnego miasta a jygo ôbtoczynia – bōły ône placōma, kaj rozrostały sie ôbywatelske idyje a zapowiedziałość za cołko spōlnota. Dzisiej niy musiymy nazod wrocać sie do tamtych czasōw. Toć mogymy brać przikłod ze tyj srogiyj erbowizny. Ôbywatelsko demokracyjo je nojbarzyj ajnfachowo do relizacyje, kej tyko sie ôna, takiych rzeczōw, co znōmy je na bez dziyń, a niy se abstrakcyjnych idyjōw. Barzyj ajnfachowe je zaintersowiyć sie budżetym ôd gminy, jak abstarkcyjnymi finansōma cołkiygo sztatu. Ajnfachowo je dyskutiyrować ô tym kaj moge być nowy park, jak ô „polityce ôd cołkiygo przestrzyństwa”. Pryndzyj spokopimy problym, kej nōm zawrzōm przichodnia, jak wymyndrkujymy cosik ô kryzie kery mo cołki dinst ôd zdrowio. Bez to tyż festelny regiōn a samoregyrowanie sie mogōm robić za szula ôd ôbywatelskiygo patrzynio. Ône dowajōm możebność niy ino welowanio na przedstawicelōw, ale direkt ryalnego dziołania we placu, kaj miyszkōmy, abo kery je dlo nos ważny. |
| Różni ludzie mogą tworzyć jeden region
Regionalizm nie musi oznaczać, że wszyscy mieszkańcy regionu są tacy sami. Wręcz przeciwnie. Region może być wielojęzyczny, wielokulturowy, wieloreligijny i wieloetniczny. Śląsk jest tego dobrym przykładem. Spotykają się tutaj różne doświadczenia historyczne, językowe i rodzinne. Jedni mają korzenie polskie, inni niemieckie, czeskie, żydowskie czy ukraińskie. Jedni mówią po polsku, inni po śląsku, a jeszcze inni przynieśli ze sobą język swoich rodziców lub dziadków. Jedni są wielowiekowymi, śląskimi autochtonami, inni przybyli tutaj przed kilkudziesięcioma latami. To wszystko może stać się częścią wspólnej regionalnej tożsamości. Region nie musi pytać najpierw: „Kim był twój dziadek?”. Może zapytać: „Co razem, we wspólnym szacunku, do własnej różnorodności, zbudujemy tutaj dzisiaj?”. |
Roztomajte czowieki mogōm społym kuplować jedyn rygiōn
Regiōnalizm niy ôznaczo, co wszyjscy miyszkańce regiōnu muszōm być cołkym ynlich. Je przeca cołkiym inakszyj! Regiōn moge być wielogodkowy, wielokulturowy, wielowyznaniowy, a tyż wieloetniczny. Ślōnsk je tukej nojlepszym bajszpilym. Trefiajōm sie tukej roztomajte geszichtowe, godkowe a familiowe erbowizny. Jedni majōm korzynia polske, niymiecke, czeske, żidowske abo ukraińske. Jedni godajōm po polsku, inkszi po ślōnsku, a jeszcze inkszi erbli godka swoich fartōw abo starzikōw z inkszych placōw. Jedni sōm bez wiela stoleci ślōnskimi autochtōnōma, inksi przikludziyli sie tukej ku nōm niyskoro. Te wszyjske erbowizny mogōm stoć sie społym, elemyntōma regiōnalnyj idyntyfikacyje. Regiōn niy spyto „Kiym bōł twōj ōpa?” ale ô to „Co mogymy społym szafnōnć, we reszpekcie, dlo naszych roztomajtości, kero mōmy teroźnie?”. |
| Śląsk, który potrafił się odrodzić
Śląsk pokazuje jeszcze jedną ciekawą rzecz: region może przetrwać nawet wtedy, gdy jego mieszkańcy i jego polityczne granice bardzo się zmieniają. Wojna trzydziestoletnia przyniosła Śląskowi ogromne zniszczenia i zmiany demograficzne. Jeszcze większy przełom nastąpił po II wojnie światowej, kiedy doszło do masowych przesiedleń i niemal całkowitej wymiany ludności. A jednak Śląsk nie zniknął. Zmieniały się języki, religie, państwa, mieszkańcy i granice. Zmieniało się samo rozumienie śląskości. A mimo to kolejne pokolenia zaczynały na nowo mówić o sobie: „my, Ślązacy”, „my stąd”, „to jest nasza ziemia”. To pokazuje, że regionalna tożsamość nie jest muzealnym eksponatem przekazywanym bez zmian z pokolenia na pokolenie. Jest żywym związkiem ludzi, ze swoją ziemią. Odradza się jak feniks, tylko, że nie z ognia, a ziemi… |
Ślōnsk, kery poradzi sie ôdrodzić
Ślōnsk ukozuje nōm jeszcze jedna interesantno rzecz: regiōn moge ôbstoć sie krōm tego, co miyszkańce ôd niygo a jygo polityczne granice sie festelnie pomiyniōm. Trzidziestoletnio wojoczka pomiyniyła dymograficznie a pofermynciła cołki Ślōnsk. Przeca srogsze pomiany nastoły po II światowyj wojoczce, kej miały plac wysiedlynio, a pomiyniōno hned cołko ludność Ślōnska. Krōm tego wszyjskiygo Ślōnsk sie nōm niy straciył. Pomiyniały sie godki, religije, sztaty, miyszkańce a granice. Pomiyniało sie same patrzynie na to jako, a czym mo być ślōnsko idyntyfikacyjo. Krōm tego dolsze generacyje napoczynały ô sia godać: „my, Ślōnzoki”, „my sōm s tukej”, „to je nasz Hajmat”. To wszyjsko ukozuje, iże naszo regiōnalno idyntyfikacyjo niy je muzealnym ekspōnatym przeciepywanym bez generyacyje bez pomian. Toć je ôna blank żywōm skupinōm czowiekōw, społym se swojym Hajmatym. Ôdrodzo sie jak fyniks, ino niy z fojeru, ino ze ziymie… |
| Regiocentryzm – człowiek, miejsce i odpowiedzialność
Regiocentryzm można więc rozumieć bardzo prosto – w centrum zainteresowania stawiamy człowieka i miejsce, w którym żyje. Nie oznacza to odrzucenia innych tożsamości. Przeciwnie, człowiek może być jednocześnie mieszkańcem swojej wsi, Ślązakiem, obywatelem Polski, Czech, albo Niemiec i Europejczykiem. Te identyfikacje nie muszą się wzajemnie wykluczać. Najważniejsze jest coś bardziej podstawowego: świadomość, że nasze życie zawsze dzieje się gdzieś. W konkretnym krajobrazie. Wśród konkretnych ludzi. W konkretnym języku. W określonej historii. Jak pisał filozof Martin Heidegger, człowiek jest zawsze „byciem-w-świecie”. Nie istnieje w oderwaniu od otaczającej go rzeczywistości. Regiocentryzm mówi: zauważam więc ten świat, który mamy najbliżej, i chcę wziąć za to realną odpowiedzialność. Bo troska o wielką Europę może zaczynać się od troski o małą rzekę. O przyszłość lokalnej szkoły. O sąsiada. O język, którym mówi babcia. O park, przez który codziennie idziemy do pracy. Nasza europejska cywilizacja zaczyna się w naszych małych ojczyznach, tuż za oknem, płotem czy miedzą. A regionalizm to wzięcie odpowiedzialności za siebie samego w swoim miejscu, tu i teraz, po prostu. Realnie. |
Regiocyntrizm – czowiek, plac a zapowiedziałość
Regiocyntrizm idzie ôbszrajbować cołkiym ajnfachowo – we cyntrum je czowiek, jygo plac, w kerym żyje. Niy je to ôdciepniyńcie inkszych idyntyfikacyji. Ôpacznie, czowiek moge być jednako miyszkańcym swojyj wsie, Ślōnzokiym, polskiym, czeskiym, abo niymieckim ôbywatelym a Ojropejczykiym. Te wszyjske idyntyfikacyje niy sōm do sie na ôpak. Nojważniyjsze je coś barzyj fundamyntnego: świadōmość, iże nasze cołke życie durch kulo sie kajś, we jakimś placu. W kōnkretnym landszafcie. Postrzōd kōnkretnych czowiekōw. We kōnkretnyj godce. We ôkryślōnyj geszichcie. Filozofer Martin Heidegger szrajbowoł, co czowiek je durch „byciem-we-świycie”. Niy egzistujymy we ôderwaniu ôd ryalnoście wele nos. Bez to regiōnalizm pado: widzam tyn świat, kery mōm tukej, a chca być za niygo ryalnie zapowiedziały. Bo staranie sie ô srogo Ojropa, mogymy napoczōnć ôd niysrogiyj rzyki. Moge nōm iś ô prziszłość lokalnyj szule. Ô sōmsiada. Ô park, bez kery kożdego dnia idziymy do roboty. Nasza ojropejsko cywilizacyjo napoczyno sie durch we naszych Hajmatach, zaro za ôknym, ôgrodzyniym, abo miedzōm. A regiōnalizm to je wziyncie zapowiedziałości za sie w swojym placu, tukej a terożne, cołkym ajnfach. Ryalnie. |

