Spōminki z zabełkowskigo kierchowa. Tajla I
Kamil Kotas
Spōminki z zabełkowskigo kierchowa. Tajla I
Chętnie odwiedzam cmentarze. Panujący na nich (zazwyczaj) spokój sprzyja nie tylko zwróceniu się ku modlitwie, ale także zadumie, refleksji oraz wspomnieniom o ludziach i ich historiach. Lubię wodzić wzrokiem po nagrobkach, odczytywać naniesione na nich imiona, nazwiska i daty, a poza naszym regionem… szukać na nich śląskich motywów.
ŚLĄSKIE MOTYWY
Na okolicznych cmentarzach w czeskiej części Śląska zauważalna jest duża ilość nazwisk, znanych też po „naszej stronie” rozdzielającej region granicy. Blokesz, Fichna, Kaszny, Malcharek, Swoboda, Płaczek – to tylko kilka pierwszych z długiej listy przykładów. Gdyby nie pojawiające się tu i ówdzie różnice w pisowni nazwisk, można by odnieść wrażenie, że nie dzieli nas granica państwowa. Również poza naszym regionem, chociażby w Szczecinie, w oko wpadają mi groby ze swojsko brzmiącymi nazwiskami, jak Badura, Chrobok, Tomala. Do tego specyficzne połączenia imion i nazwisk błyskawicznie podsuwają myśli, że „tyn to sie mianuje choby jaki Ślōnzok”! „Jako ōn tu prziszoł a co tukej robiył”? Z kolei najwięcej bezpośrednich odwołań do Śląska znajdujemy chyba na cmentarzach w Niemczech. Dla przykładu: groby na nekropoliach w westfalskim Münster (i nie tylko tam) wskazują na miejsce pochodzenia zmarłych, „…aus Schlesien”, „ /Schlesien”, „O/S” [Oberschlesien], czy też konkretniej: Oppeln, albo Kreis Ratibor, i dalej w kierunku dolnośląskim: Schurgast [Skorogoszcz], Waldenburg [Wałbrzych], Glatz [Kłodzko]. Tak jak gdyby ostatnią wolą zmarłych był apel, czy wręcz manifest: pamiętajcie o naszym pochodzeniu! Pamiętajcie do czego byliśmy – a może raczej – do czego wciąż jesteśmy przywiązani! Próżno szukać tam nagrobków z nazwami innych regionów świata, czy chociażby innych regionów Niemiec. W każdym razie, to jak szukanie igły w stogu siana. Takie śląskie akcenty jednak, chociaż z roku na rok ich ubywa, wciąż znajdujemy. A do tego oczywiście dawkę swojskich, górnośląskich nazwisk, jak np.: Foitzik, Kowohl, Krupka, Newrzella, Schatton, Stobrawa…

ZABEŁKŌW
Szczególnie chętnie odwiedzam jednak nasze zabełkowski kierchowy. W końcu, na cmentarzach w mojej rodzinnej parafii leżą moi przodkowie i krewni a także dawni sąsiedzi oraz mniej lub bardziej znajome mi grono osób. W tym miejscu należy się jeszcze krótkie wyjaśnienie, dla niekojarzących tej metropolii polsko-czeskiego handlu: Zabełków to targowa miejscowość, położona na południu powiatu raciborskiego, w pobliżu ujścia rzeki Olzy do Odry, niedaleko granicznego miasteczka Bohumín w Republice Czeskiej. Ta mała wieś posiada dwie nekropolie: starą i nową.

STARY KIERCHŌW
Na starym kierchowie ostało się jedynie kilka dynkmali – nagrobków. Większość została zlikwidowana stosunkowo niedawno, bo dopiero na przełomie XX i XXI w. Musiały one częściowo ustąpić miejsca budowie kaplicy przedpogrzebowej, nazywanej przez miejscowych marnicą. Zignorowano przy tym głosy, by zachować jak największą ilość możliwych do ocalenia dynkmali… Wcześniej, na środku kierchowa, aż do tragicznego pożaru w roku 1976, wznosił się drewniany kościół pw. Matki Bożej Anielskiej. Ta XVII-wieczna świątynia została przeniesiona do Zabełkowa w 1849 r. z podraciborskiego Sławikowa, gdzie mieszkańcy postanowili wybudować nową, większą. Zabełkowski cmentarz, na którym grzebano zmarłych przynajmniej od przełomu XVIII i XIX wieku, został w momencie postawienia na nim kościoła kierchōwym w ścisłym tego słowa znaczeniu. Śląskie słowo kierchōw/kierchof pochodzi w końcu od niemieckiego Kirchhof, co oznacza dziedziniec kościelny. Dawniej, zmarli znajdowali swoje ostatnie miejsce spoczynku właśnie głównie przy kościołach, a w szerokich okolicach Górnego Śląska przyjęło się też określać kierchowym cmentarze, nawet gdy urządzanie pochówków przeniesiono już spod kościołów na nowe nekropolie, położone na uboczu miejscowości.

UMRZYCI
Jeden z kilku dynkmali zachowanych na starym kierchowie należy do małżeństwa Zarubów: Mathildy (1829-1905) i Johanna (1831-1906), którzy patrzą na nas ze swych zdjęć w porcelanie. Ona, w tradycyjnym ciemnym stroju śląskiej starki-omy, a on z dostojną, okazałą brodą i odznaczeniami. Był znanym w okolicy pszczelarzem, Może to właśnie za zasługi na polu pszczelarstwa zebrał tyle odznaczeń, z którymi dumnie pozuje na zdjęciu?

Dalej, mamy dynkmal familiji kupców Porschke i Ackerhalt. Spoiwem była tu Pauline (1846-1916), której pierwszym mężem był Josef Porschke (1840-1877), natomiast drugim Josef Ackerhalt (1859-1921). Rodzina prowadziła we wsi sklep. Po śmierci pierwszego męża, jeszcze w tym samym roku Pauline straciła też kilkuletniego syna Theodora. Nie wyszczególniono go wprawdzie na nagrobku, jednak można by przypuszczać, że pochowano go obok ojca, rodzinnie. Drugi mąż Pauline, przeżył ją o kilka lat. Do dziś wspomina się jeszcze, że Ackerhalt zginął na farze, podczas gry w karty. Dokładniejszy przebieg tragedii można próbować ustalić na podstawie relacji ówczesnej prasy (Nowiny Raciborskie) i wspomnień świadków (Ludwik Hurski, Z pamiętnika Westfaloka, Katowice 2014). Jeszcze w przeddzień plebiscytu górnośląskiego, umożliwiającego mieszkańcom wyrażenie swojej woli, czy region ma pozostać w Niemczech, czy przypaść Polsce, proniemieccy mieszkańcy wsi wypisywali hasła polityczne na murach i ścianach, także przy farze. Proboszcz, którym był wówczas ks. Walter Gąska (Gonska), po rannej mszy niedzielnej, przemówił do ludzi, nawiązując do wypisanego hasła: „Czytaliście – na murze – ‚Pieronie, wähle deutsch’. Ja nie jestem żadyn pieron, toż teraz wiem, że mam głosować za Polską”. Popołudniu Farorz zagłosował zgodnie ze swoją zapowiedzią, czyniąc to wręcz demonstracyjnie. Rozwścieczyło to proniemieckich mieszkańców, którzy zaczęli się mu odgrażać. Ostatecznie, plebiscyt wygrała w Zabełkowie strona polska, niedużą przewagą: 388 do 368 głosów, co dodatkowo rozjuszyło stronników niemieckich. W końcu, kilka dni po głosowaniu, doszło do ostrzelania probostwa przez niemiecką bojówkę. U księdza proboszcza przebywali wówczas mieszkający naprzeciw fary kupiec Ackerhalt i mieszkający na farze nauczyciel miejscowej szkoły Goerlich. Na zaproszenie tego ostatniego, który był prawdopodobnie zamieszany w spisek, mieli zasiąść do wspólnej gry w karty, w popularnego na Śląsku skata. Po niespodziewanej zmianie miejsc przy stole, padły strzały, które dosięgły jednak śmiertelnie nauczyciela i kupca a nie propolskiego Farorza… Niemcy zemścili się ostatecznie na księdzu dopiero w czasie II wojny światowej. Po jej wybuchu ukrywał się do roku 1943 – ujęto go wtedy i wytoczono mu proces, podczas (i wskutek?) którego zmarł we wrocławskim więzieniu.
Nie udało się ustalić miejsca pochówku księdza Gąski, nie jest to jednak Zabełków. Na starym kierchowie znajdujemy za to nagrobki trzech innych proboszczów: pierwszego zabełkowskiego proboszcza, ks. Karla Porschke (1831-1902), kolejnego, ks. Josepha Czaji (1859-1918), oraz następcy ks. Gąski (1875-1943), czyli ks. Georga/Jerzego Woitzika (1882-1960). Ostatni ze wzmiankowanych był budowniczym nowej, murowanej świątyni parafialnej pw. św Jadwigi Śląskiej, poświęconej przez kardynała Bertrama w 1937 r. Co ciekawe, po tragicznym podziale Górnego Śląska między Niemcy a Polskę w 1922 r., przeniósł się do Zabełkowa z Koszęcina, zamieniając się parafiami z ks. Gąską…

Na starym kierchowie pogrzebano również moich przodków. Nie znałem już ich grobów, ale moja Mama i Onkel pamiętają jeszcze skromny grób z drewnianym obramowaniem ich pradziadka, a mojego prapradziadka, którym był gospodarz Franz Klyschcz. Sam pamiętam jednak jeszcze dobrze stary cmentarz sprzed zmian przełomu wieków XX i XXI: dosyć zaniedbany, z pustym placem po starym drewnianym kościółku. Otoczony był drewnianym płotem, na zakopiańską modłę, powstałym przy okazji renowacji kościoła przez górali, kilka lat przed niszczycielskim pożarem. Położony w środku wsi, przy szkole podstawowej, do której uczęszczałem od mundialowego roku 1994.
Wymieniając szkołę, trzeba koniecznie wspomnieć, że patronuje jej Józef Rymer. Urodzony w Zabełkowie, ale pochowany w mieście swojej pracy i zamieszkania, czyli w Katowicach. Obok posła do Reichstagu Augustina Warlo, posłów na Sejm PRL Leonarda Kupki i Wilhelma Wolnika oraz posła na Sejm Śląski Wojciecha Mokrego, był Rymer jednym z tych zabełkowików, którzy zrobili karierę w polityce. Ten działacz związkowy i narodowy został pierwszym wojewodą śląskim, a wcześniej posłem na polski Sejm Ustawodawczy. Polityka nie okazała się jednak dla niego łaskawa. Przeżył wprawdzie zamach, który na niego przeprowadzono, ale zmarł pełniąc obowiązki wojewody. Oficjalna wersja głosi, że dostał udaru z przepracowania i przemęczenia. Nieoficjalna, głucha, zabełkowska wieść gminna niesie, że otruto go, gdyż nie pasował „tym z Warszawy”. Dowodów na to jakoś nigdy nikt nie przedłożył, ale swoją drogą, w okresie międzywojennym już żaden inny Górnoślązak nie piastował stanowiska wojewody śląskiego…
GINTER WIDOK
W moją pamięć starego kierchowa z lat dzieciństwa, zapadł szczególnie mały, prosty grób. Położony był na zupełnym uboczu, prawie w samym rogu, pod stojącymi tam drzewem i płotem. Należał do Gintera (Günthera?), kilkuletniego chłopca z naprzeciwka, ôd sōmsiadōw, którego chyba nawet nikt z naszej rodziny nigdy nie poznał. Sąsiedzi wyjechali z Chałupek do Rajchu na przełomie lat 80′ i 90′ XX wieku, całą trzypokoleniową rodziną, w poszukiwaniu lepszego życia, tak jak i tysiące innych Górnoślązaków. Ich zmarli jednak pozostali, więc moje Mama i Ōma, opiekowały się pozostawionymi grobami, które też od czasu do czasu odwiedzaliśmy. Zapewne podczas jednej z listopadowych wizyt na grobie Gintra, usłyszałem jego historię. Wywarła ona na mnie – wówczas małym chłopcu – silne wrażenie, i pamiętam ją – chociaż nieco przez mgłę – do dziś. Był rok 1945, nie wiem czy przed przejściem przez Chałupki i Zabełków frontu czy po. Jak to ciekawe świata i szukające zabawy dzieci, tak i mały Ginter kajś tam lotoł, aż zdarzyło mu się nadepnąć na gwóźdź. Wbił mu się mocno w nogę i doprowadził do zakażenia, które szybko się rozprzestrzeniło. Jego matka, by ratować dziecko, wsadziła go do wózka i podjęła kilku kilometrową drogę do szpitala w sąsiednim Oderbergu (a może już wtedy znowu Bohumínie?), gdzie to miejscowi zwyczajowo szukali pomocy medycznej. Niestety, w czasie tej drogi mały Ginter zmarł. Ta tragiczna historia brzmiała wówczas dla mnie wstrząsająco: gwóźdź? A gdzie karetka pogotowia, lekarz, zapisane leki, szybka pomoc, jak to możliwe? Dla dziecka z końca XX wieku, przyzwyczajonego do filmowego obrazu szybkiej i skutecznej pomocy medycznej to całkowita abstrakcja. Tak samo, jak opowieści Ōmy Cili o dzieciach, nieraz jej rówieśnikach, które zginęły po wojnie od wszechobecnych niewybuchów i niewypałów. Dopiero z czasem, wraz z przyrostem świadomości historycznej pojawiła się refleksja o tym, że należy ciągle doceniać to, w jak bezpiecznych i komfortowych czasach żyją od kilku dekad ludzie w naszym regionie. I to nawet, jeśli różnych trudności, czy tragedii wciąż nie brakuje. I, że wcale nie jest oczywistym, że „nasz” świat zawsze pozostanie takim, do jakiego jesteśmy przyzwyczajeni…

WOJOKI
Jak w wielu miejscach ziemi raciborskiej, tak też i w Zabełkowie stoją pomniki ofiar obu wojen światowych. Upamiętniają one na starym kierchowie ofiary pochodzące z Zabełkowa, a w kilku przypadkach też szerzej: z parafii zabełkowskiej. Ta bowiem obejmowała, od ustanowienia, aż do końca lat 70-tych XX w. także sąsiednie Chałupki, czyli ten nieco mniej znany górnośląski Annaberg.
Starszy pomnik powstał w latach 20. XX w.. Poświęcono go, jak głosi umieszczona na nim inskrypcja: „seinen gefallenen Söhnen”. Wydaje się, że zwrot ten zaspokajał dwie kultury pamięci. Pierwszą, tą lokalną, jeśli przetłumaczymy to jako „swoim poległym synom”, oraz drugą, czyli ówczesną niemiecko-narodową, rozumiejąc ten zwrot jako „jego poległym synom”, mając pewnie na myśli Vaterland, czyli ojczyznę. Jako, że Górnoślązacy to zazwyczaj ludzie praktyczni, pragmatyczni, to można przyjąć, że jednak głównym motywem powstania pomnika była zwykła chęć upamiętnienia przez rodziny swoich poległych bliskich, których groby rozsiane były daleko, po Europie (o ile miejsca pochówku można było w ogóle zlokalizować). Wypisano na nim 32 poległych żołnierzy armii pruskiej. Dodając do tego innego żołnierza (Jan Staniczek), upamiętnionego na osobnym krzyżu we wsi (przi mostku, kole Parmy), otrzymujemy 33 ofiary. Tela ich nie prziszło nazod z wojny… Dla oddania skali strat: według przedwojennego, pruskiego spisu powszechnego ludności z roku 1910, Zabełków z Nowym Dworem miał liczyć 1061 mieszkańców, był to więc znaczący ubytek mężczyzn w sile wieku dla całej lokalnej społeczności.
Po obu stronach starszego, wyżej wspominanego pomnika, znajduje się nowy dynkmal, poświęcony w 2003 roku, a upamiętniający ofiary drugiej wojny światowej. Na dwóch częściach pomnika wypisano personalia aż 119 osób. I tutaj znowu, dla oddania skali strat: według księgi adresowej dla powiatu raciborskiego na rok 1938, Zabełków liczył 1350 mieszkańców. Wychodzi więc prawie 9% ofiar wśród mieszkańców. Wśród nich nie tylko żołnierze, ale i Josef Janetzek (Janeczek). Został on w 1940 r. ścięty gilotyną, w więzieniu w Berlinie-Plötzensee, gdzie III Rzesza rozprawiała się ze swoimi przeciwnikami. Przyczyną kary śmierci miało być „Zersetzung der Wehrkraft”, pod którym to pojęciem rozumiano często odmowę służby wojskowej w niemieckiej armii. Josef odmówił najprawdopodobniej ze względu na swoje przekonania religijne, jako świadek Jehowy. Zbrodniczy nazistowski system nie mógł znieść, że ktoś chce postępować według niezgodnych z tym systemem przekonań, więc wolał się tak otwarcie niepodporządkowanych osób ostatecznie pozbyć.
Wśród upamiętnionych jest też kolejarz, Gustaw Benemann. Wprawdzie z Chałupek, ale obejmowała je przecież ówczesna zabełkowska parafia. Nie zginął w czasie wojny, od działań wojennych, ale wskutek powojennych represji, wojną wywołanych. Nie widział powodów, by ukrywać się czy uciekać przed nową władzą (jak to zazwyczaj czynili aktywni naziści), gdyż „żodnymu nic nie zrobiył”. Nowy system działał jednak częściowo na oślep, nie żałując przypadkowych ofiar. Grunt, żeby jasno pokazać terrorem, kto teraz rządzi. Proces, sąd, wina czy jej brak, kto by się tym przejmował w wypadku „zwykłych ludzi”. Dodatkowo jednostki, które doszły do jakiejkolwiek władzy nad innymi, dostawały okazję w brutalny sposób odreagować wojenne przeżycia, wyładować złe emocje i traumy, zemścić się na wrogu, czy też po prostu dać upust najpodlejszym instynktom. W związku z tym Gustav nie wrócił już z powojennego lagru w Jaworznie, prowadzonego przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego powojennej Polski…
Oba pomniki ze swą długą listą ofiar wojen, listą „naszych synkōw/chłopōw” czyli po prostu ludzi stąd – krewnych i znajomych, są dziś nie tylko wyrazem pamięci rodzin o swoich bliskich, ale też przestrogą dla kolejnych pokoleń. Świadkowie owych tragicznych wydarzeń odchodzą, a nowym pokoleniom nieraz łatwiej sobie wyobrazić wojenne tragedie przez pryzmat lokalny, rodzinny, niż przez wydarzenia rozgrywające się wiele kilometrów dalej.
Być może ktoś oburzy się i stwierdzi: jakie to ofiary wojny w niemieckich mundurach? Przecież już biblijna mądrość głosi, iż kto mieczem wojuje, od miecza ginie! Ale sprawca też może stać się ofiarą. Chociażby ofiarą wojny w następstwie własnych działań, ideologicznej zapalczywości i fanatyzmu czy moralnej degeneracji. Na pewno nie brakowało we wsi i takich. Nie zapominajmy jednak, że nie wszyscy byli gorliwymi sprawcami, a większość szła do wojska po prostu z przymusowego poboru, często wbrew swej woli. Przykład Josefa Janetzka sprawiał, że powoływani rekruci tym bardziej mogli nie widzieć alternatywy dla służby wojskowej.

Na kierchowie stoi jeszcze główny krzyż cmentarny. Niestety, znajduje się chyba w najgorszym stanie, spośród pozostałych dynkmali. Swoją drogą, to przeprowadzenie jego renowacji mogło by być widocznym elementem dbania parafian o lokalne dziedzictwo historyczne i swoistym znakiem wyznania wiary. Ale wracając do meritum: na postumencie Bożej Męki widnieje inskrypcja: Fundatorzi Jozef Klich i inni Parafianie 1866. Data może sugerować jakieś powiązanie z wojną prusko-austriacką roku 1866. Na przykład upamiętniając poległych wojokōw, albo przeciwnie, jako wotum za ocalenie z wojny? A może to ajnfach przypadkowa zbieżność postawienia krzyża z datą konfliktu? W tym wypadku nie znamy odpowiedzi.
PAMIĘĆ
Wytrawny badacz i znawca dziejów Górnego Śląska, dr Sebastian Rosenbaum z katowickiego IPN-u, zwrócił w którymś wywiadzie uwagę na rolę spotykania się w zaufanym gronie na fajrowaniu gyburstaku, w procesie rodzinnego, domowego przekazywania historii i pamięci (innej od tej „oficjalnej”) wśród Górnoślązaków. Po bogactwie historii rodzinnych i lokalnych, jakie mogą odsłaniać się po wizytach na cmentarzach, wydaje się, że właśnie te wizyty i spotkania na ślōnskich kierchowach są dla przekazywania górnośląskiej pamięci nie mniej ważne!
***
Delszo tajla tekstu, o nowym zabełkowskim kierchowie, bydzie rychtowano na bezrok. Ale yno, jako to godoł emerytowany zabełkowski Farorz, ks. Hubert Mikołajec: „jak dożyjymy”…
Kamil Kotas – absolwent historii na Uniwersytecie Wrocławskim. Autonomista i regionalista związany z Chałupkami i Zabełkowem w powiecie raciborskim.

