Podbój Śląska przez Prusy cz.1

11 grudnia 1740 roku Fryderyk II Hohenzollern, król w Prusach i elektor Brandenburgii, wystosował ultimatum, żądające przyłączenia Księstw Śląskich do Prus, w zamian oferując uznanie Sankcji Pragmatycznej z 1713 r. (posiadłości Habsburgów będą niepodzielne oraz mogą być dziedziczone przez kobiety – w tym wypadku dotyczyło to Marii Teresy Habsburg) oraz poparcie Franciszka I Stefana Lotaryńskiego1, męża Marii Teresy, w wyborach na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Kilka dni później, 16 grudnia, nie czekając na odpowiedź, wkroczył na czele 27 000 armii na Śląsk. Siły austriackie przeznaczone do obrony wszystkich Księstw Śląskich liczące zaledwie 1539 piechurów (1 pułk piechoty) oraz oddział 300 dragonów nie miały szans z tak ogromną przewagą wojsk pruskich. Cały Śląsk został zdobyty w przeciągu 2 miesięcy, jedynie twierdze w Głogowie (ta została szturmem zdobyta 9 marca 1741 r.), Brzegu i Nysie nie zostały zdobyte.

Dalszŏ tajla artykułu niżyj

Spodziewając się austriackiego kontrataku najwcześniej późną wiosną, Fryderyk II porozmieszczał swoje wojska na kwaterach zimowych. Tymczasem już na początku marca generał Neipperg zmobilizował w Ołomuńcu 15 000 armię z przeznaczeniem na wsparcie broniących się wciąż śląskich twierdz. Dysponując nie obciążoną ciężkimi działami armią, z liczną kawalerią, szybkim marszem przeciął swoimi wojskami Śląsk na osi Opawa – Nysa – Brzeg, dalej planując odbić Oławę. Fryderyk II w obawie o odcięcie możliwości zaopatrywania swoich wojsk we wschodniej części Śląska, zdecydował się na natychmiastowy atak siłami około 20 000 wojsk. 10 kwietnia wczesnym rankiem przypadkowo spotkany miejscowy przewodnik wyprowadził siły pruskie wprost na niespodziewające się ich obecności wojska austriackie w pobliżu wioski Małujowice (Mollwitz) – około 20 km na południowy wschód od Wrocławia. Gęsta zadymka śnieżna panująca tego dnia, uniemożliwiała obu stronom na właściwe rozeznanie sytuacji, jednak to właśnie Fryderyk II popełnił szkolny błąd, mogący pozbawić go nie tylko zwycięstwa w tej bitwie, ale przegranie całej wojny śląskiej: wiedząc o swojej przewadze zużył kilka godzin na rozwijanie swoich linii oraz ustawianie dział, co dało czas Neippingowi na zgromadzenie swoich oddziałów rozlokowanych na noc w kilku sąsiednich wioskach, oraz sformowanie szyków do bitwy. Mimo ciężkiego ostrzału przez artylerię pruską, dowodzący austriackim lewym skrzydłem gen. von Römer wyprowadził nagły atak kawalerii, rozbijając słabą jazdę pruską i zdobywając stanowiska ich ciężkich dział. Wobec początków paniki w oddziałach, porażka pruskich wojsk wydawała się pewna. Fryderyk II z niewielkim towarzyszącym mu oddziałem uciekł z pola bitwy, nakłoniony do tego podobno przez feldmarszałka Schwerin’a. Dotarł pod Opole, jednak ponieważ miasto to też było już zajęte przez wojska austriackie, próbował przedostać się do Berlina podążając bocznymi drogami na zachód. Dopiero wtedy, spotykając własne oddziały dowiedział się, że po jego ucieczce Schwerin ciągłymi atakami piechoty skłonił przeciwników do wycofania się z pola bitwy. Szczęśliwa pruska wygrana, okupiona ciężkimi stratami: w bitwie poległo 5500 żołnierzy pruskich, wobec 5340 austriackich (inne źródła podają 4900 vs 4500), mimo początkowej prawie 25% pruskiej przewadze w liczebności wojska oraz nieobecności austriackiej artylerii.

Bitwa pod Mollwitz była kluczem do wygrania I Wojny Śląskiej przez Prusy, następującej po niej kilkudziesięcioletniej militarnej rywalizacji Austrii i Prus o ten kraj i w konsekwencji do około 200 – letniego pruskiego panowania na Śląsku.

Popatrzmy na sytuację geopolityczną Europy tego czasu.

Europa w 1740 – Bryan Rutherford [CC BY-SA 4.0] / Wikimedia Commons

Mapa polityczna Europy po kongresie wiedeńskim w 1738 r, ustanawiającym nowy, „wieczysty” porządek polityczny całego kontynentu (czerwona linia wyznacza granice Świętego Cesarstwa Rzymskiego) wskazuje jedynie podział terytorialny. Jak wyglądał faktyczny podział sił i jakie były kierunki interesów krajów Europy tego czasu? Dotychczasowe dwa wielkie mocarstwa wschodniej Europy były w fazie schyłkowej. Rzeczpospolita Obojga Narodów była już tylko wydmuszką, utrzymującą się na powierzchni tylko dzięki przyzwyczajeniu sąsiadów do jej potęgi. Imperium Ottomańskie również słabło z dekady na dekadę. Wprawdzie jeszcze długo wszyscy będą musieli się z nim liczyć, ale już nigdy nie będzie odgrywało wiodącej roli w Europie. Niedawne odbicie przez Habsburgów południowych Węgier zapoczątkowało powolny i długotrwały proces rugowania Turków z Bałkanów. Anglia i Hiszpania w tym czasie najbardziej były zainteresowane budowaniem swoich zamorskich imperiów. Z kolei główny rozgrywający w Europie Środkowej od czasu wojny 30 – letniej, Francja, jednoznacznie wrogo spoglądała na rosnącą potęgę Monarchii Habsburgów, solą w jej oku były należące do Habsburgów Austriackie Niderlandy (m.w. teren dzisiejszej Belgii i Luksemburga), oraz Księstwo Mediolanu i Księstwo Parmy (obecne północne Włochy), które znajdowały się w jej bezpośrednim sąsiedztwie. Jedyną, za to wyjątkowo ważną słabością tej ostatniej był brak męskiego potomka dwóch ostatnich cesarzy, braci Józefa I i Karola VI Habsburgów.

Europejską drugą ligę otwierała rosnąca w potęgę Rosja. Do niedawna skupiona na poszerzaniu swojego imperium na północ i wschód dotarła już do Morza Północnego i Alaski2, coraz częściej spoglądać zaczęła na zachód z nieukrywaną chęcią wchłonięcia ziem zamieszkałych przez Ukraińców, Rusinów, Białorusinów. Elektor Bawarii, książę Karol Albrecht, po cichu liczył na schedę po Habsburgach, wskazując dodatkowo na swoje prawa do królestwa czeskiego. Bawaria swoje ogromne ambicje opierała na małżeństwie Księcia Elektora Karola Albrechta Bawarskiego z najmłodszą córką poprzedniego cesarza Józefa I, co w chwili śmierci Karola VI Habsburga nie mającego męskiego potomka dawało mu możliwość ubiegania się o cesarski tytuł. Elektor Saski i Król Polski – Fryderyk August – podobnie jak Bawarczyk, miał poprzez małżeństwo z najstarszą córką Józefa I nadzieje na tron cesarski. Wysuwał też roszczenia do Moraw i Górnego Śląska i oczywiste było, że będzie też dążył do przejęcia Dolnego Śląska, co pozwoliłoby mu zespolić w jeden organizm połączone unią personalną ziemie Saksonii i Polski3. Od czasu przyłączenia Pomorza z bogatym Szczecinem do grona europejskich drugoligowców dołączyły też Prusy, wciąż jednak niewiele znaczące w tym towarzystwie. Jedynym ich atutem była ogromna, licząca 83 000 żołnierzy armia oraz młody, dobrze wykształcony i bardzo ambitny władca.

Zwornikiem tych sprzecznych ze sobą interesów były, z różnych powodów, Księstwa Śląskie. Rozumiał to może najlepiej Fryderyk II, stąd jego ryzykowny, nagły i niespodziewany atak i ostatecznie podbój Śląska.

W dzisiejszej potocznej świadomości XVIII wieczny Śląsk był peryferyjną krainą w ziemiach Habsburgów. Liczne XIX wieczne prace pruskich historyków opisują go jako kraj wcześniej zacofany, ubogi, szczególnie we wschodniej, górnośląskiej części. Najbardziej przejmująco, a jednocześnie wyjątkowo prawdziwie nędzę Ślązaków relacjonują lekarze, przybyli na Śląsk w czasach XIX wiecznych epidemii. Pomyślność Śląska zbudowały Prusy Hohenzollernów i im Śląsk i Ślązacy zawdzięczają edukację, późniejszy rozwój i bogactwo końca XIX i początku XX wieku.

Fryderyk II Hohenzollern był młodym, ale dobrze wykształconym władcą. Przeżycia z wczesnej młodości dodatkowo nauczyły go ostrożności i wyrachowania, dobrego planowania i kalkulowania wszystkich jego posunięć. Z tego punktu widzenia podbój li tylko z powodów ambicjonalnych krainy niebogatej i trudnej do obrony, bo wchodzącej długim, rozciągniętym pasem między ziemie sasko-polskie i habsburskie, wydaje się absurdem. Ryzykowanie własnego życia i losów całej, nie okrzepłej jeszcze monarchii, dla niewiele znaczącego celu nie było czymś, co mógł zrobić król, nazwany później przez historiografię Wielkim.

1 Franciszek Stefan był też Księciem Cieszyńskim w latach 1729 – 1765 z dynastii Lotaryńskiej

2 Alaska kilka lat wcześniej odkryta została przez rosyjską ekspedycję. Należała do Rosji aż do 1867 roku, kiedy została sprzedana USA za ok. 7 mln dolarów. Na sporą ironię zakrawa fakt, że w czasie gorączki złota, która wybuchła na Alasce raptem ćwierć wieku później, tylko w pierwszym jej roku wydobyto złoto o wartości wielokrotnie wyższej od wartości tej transakcji. Niektórzy historycy uważają, że linia rosyjskich fortów, budowanych wzdłuż wybrzeża Pacyfiku w odległości mniej więcej co jeden dzień jazdy konnej jeden od drugiego, dotarła aż do północnej Kalifornii. Jej resztkową pozostałością jest wąski pas wybrzeża Pacyfiku należący do Alaski, wybiegający daleko na południe, aż do połowy terytorium obecnej Kanady.

3 Roszczenia saskie i bawarskie były groźniejsze dla Habsburgów, niż się na pierwszy rzut oka wydaje. Realizacja jednego lub drugiego mogła pozbawić Habsburgów prestiżowego tytułu Elektorów Świętego Cesarstwa Rzymskiego, wybierających spomiędzy siebie cesarzy. Ich godność elektora związana była z władaniem Krajami Korony Czeskiej.

Część druga: https://wachtyrz.eu/podboj-slaska-przez-prusy-ii-gdy-nie-wiadomo-o-co-chodzi-chodzi-o-pieniadze/

lubos_jan_duzeJan Lubos (ur. 1957) – z wykształcenia fizyk. Nauczyciel, górnik, przedsiębiorca, handlowiec. Rybniczanin, Ślązak z urodzenia i umiłowania. Członek RAŚ i SONŚ.
Jego pasją są Śląsk i kraje Dalekiego Wschodu, historia i kultura tych krain. Autor licznych felietonów historycznych, prowadzi również blog o tematyce polityczno – historycznej na portalu rybnik.com.pl

Społym budujymy nowo ślōnsko kultura. Je żeś z nami? Spōmōż Wachtyrza

Jakeście sam sōm, to mōmy małõ prośbã. Budujymy plac, co mŏ reszpekt do Ślōnska, naszyj mŏwy i naszyj kultury. Chcymy nim prōmować to niymaterialne bogajstwo nŏs i naszyj ziymie, ale to biere czas i siyły.

Mōgliby my zawrzić artykuły i dŏwać płatny dostymp, ale kultura powinna być darmowŏ do wszyjskich. Wierzymy w to, iże nasze wejzdrzynie może być tyż Waszym wejzdrzyniym i niy chcymy kŏzać Wōm za to płacić.

Ale mōgymy poprosić. Wachtyrz je za darmo, ale jak podobajōm Wōm sie nasze teksty, jak chcecie, żeby było ich wiyncyj i wiyncyj, to pōmyślcie ô finansowym spōmożyniu serwisu. Z Waszōm pōmocōm bydymy mōgli bez przikłŏd:

  • pisać wiyncyj tekstōw
  • ôbsztalować teksty u autōrōw
  • rychtować relacyje ze zdarzyń w terynie
  • kupić profesjōnalny sprzynt do nagrowaniŏ wideo

Piyńć złotych, dziesiyńć abo piyńćdziesiōnt, to je jedno. Bydymy tak samo wdziynczni za spiyranie naszego serwisu. Nawet nojmyńszŏ kwota pōmoże, a dyć przekŏzanie jij to ino chwila. Dziynkujymy.

Spōmōż Wachtyrza