Oma troszka inaczyj
Dzisioj Oma troszka inaczyj – Rajza Edukacyjna ze Stowarzyszeniem Wrazidlok,
W sobotę 12.09.2026r byłam na Rajzie Edukacyjnej organizowanej przez Stowarzyszenie Wrazidlok. Zaczyna się Rajza od spotkania w Katowickiej Szkole która ma 126 lat, jest to obecne Katowickie III LO im. Adama Mickiewicza.
Czyli 126 lat temu w 1900r szkoła jako kolejna miejska szkoła ponad powszechna zaczęła tętnić gwarem uczniów, oczywiście była to szkoła dla Chłopców. Było to męskie gimnazjum Das Städtische Gymnasium zu Kattowitz.
Dyrektor dr Ernst Müller uroczyście przeprowadził uczniów, grono profesorskie do nowego budynku szkolnego przy August-Schneiderstraße (obecnie Mickiewicza).
Dalszŏ tajla artykułu niżyj
Gdy w sobotę 12.09. 2026 wchodziłam do budynku szkoły to zastanawiałam się czy Pan Woźny sprawdzi czy mam tarcze przeszytą czy na zicherce no i czopka ze daszkiem. No i poszliśmy do auli, poniżej auli była pracownia polonistyczna, którą zorganizowała pani profesor Joanna Baranowska żona profesora Piotra Baranowskiego. No a potem aula czyli ważne miejsce w szkole.
Aula była wypełniona fantastycznie, zainteresowanymi tym spotkaniem ludźmi. Pan Prezes Stowarzyszenia dr Łukasz Zimnoch przekazał piękną opowieść o wystroju auli i architekturze szkoły. Pan Dawid Ślusarek ogólną historię szkolnictwa wykorzystał informacje z książki profesora dr Piotra Baranowskiego – nauczyciela w moim LO.
Moje zadanie to przekazanie historii szkół katowickich. I obiecałam, że to napiszę w tzw.telegraficznym skrócie. (chyba mi się to nie udało) Rozpoczęłam od przypomnienia, że kiedyś budowano tak, że takie pomieszczenia jak Aula miały prawidłowo ustawioną akustykę.
No i to teraz jak to z Edukacją w Katowicach było.
Na Śląsku były szkoła powszechne – podstawowe – Grundschule.
Grundschule była obowiązkowa od 1765r. dla Dziewcząt i Chłopców.
Szkoła Powszechna w Centrum Katowic była 1827r przy ul. Pocztowej.
1864 r. – Powstaje prywatna Średnia Szkoła Żeńska przy ul. Młyńskiej – Höheren Töchterschule in Kattowitz. Zainicjował otwarcia szkoły ks. dr Teodor Kremski (1829– 1906) z Towarzystwem Pań i Panien. Ksiądz Kremski prowadził działalność edukacyjną i wychowawczą wśród dzieci ówczesnych katowiczan, byli to katolicy, ewangelicy i żydzi.
1875 r. – Przejęcie szkoły żeńskiej przez władze miasta. Pierwszym rektorem szkoły – der Höheren Töchterschule in Kattowitz był dr Hermann Mensch – filolog. Od 1901r. szkoła została przeniesiona i mieściła się przy obecnej ul. 3 Maja, ul. Słowackiego i pl. Wolności.
Od 1909r. była to Miejska Wyższa Szkoła Żeńska z Liceum i Wyższe Seminarium Nauczycielek oraz Wyższy Zakład Studiów Realnych. Było tam również Seminarium Języków Obcych.
1871 r. (9 października) – Otwarcie pierwszego w mieście męskiego progimnazjum (późniejszego Gimnazjum Klasycznego), które z czasem przeniesiono do gmachu przy obecnej ul. 3 Maja ul. Słowackiego i pl. Wolności.
1870r na wniosek Richarda Holtze Rada Miasta uchwaliła utworzenie w Katowicach gimnazjum des Städtischen Gymnasiums zu Kattowitz (w dzisiejszym znaczeniu szkoły średniej). Zgodę na budowę Miejskiego Gimnazjum w Katowicach wydało Królewskie Prowincjonalne Kolegium Szkolne we Wrocławiu w roku 1872. W tym czasie Śląsk był jednym z 25 krajów związkowych Cesarstwa Niemiec – Prowincją Ślaską.
Dyrektorem został dr Ernst Müller bardzo skuteczny menadżer oświaty.
1900r W uroczystym pochodzie dyrektor dr Ernsta Müller poprowadził grono profesorskie i uczniów do nowej szkoły. Było to męskie gimnazjum Das Städtische Gymnasium zu Kattowitz.
1898r powstaje Miejska Szkoła Realna, na której potrzeby zaadaptowano część budynku szkoły powszechnej przy Schulstrasse (obecnie ul. Szkolna; dziś budynek Uniwersytetu Śląskiego). Władze miasta Katowice w 1902 roku zmieniły szkołę w nowoczesną Oberrealschule Mathematik und Naturwissenschaften. Następnie wybudowano nowy budynek przy Prinz Heinrichstrasse (obecnie ul. Jagiellońska), dziś budynek Wydziału Biologii Uniwersytetu Śląskiego) i 10 października 1906 roku uroczyście poświecono Oberrealschule Mathematik und Naturwissenschaften (matematyczno-przyrodniczą).
Dyrektor dr Ernst Müller w sprawozdaniu na 25 lecie des Städtischen Gymnasiums zu Kattowitz w 1896r podkreśla jak ważne dla ówczesnych władz było wyuczynie dzieci, podkreśla jak ważne jest, że Władze Miasta Kattowitz realizują naukowy rozwój Katowic. Wizję dr Ernst Müller realizują obecna Władze Katowic.
To słowa dr Ernst Müller
„Życzylibyśmy sobie aby ten plan przeszedł jak najszybciej w fazę realizacji”.
Szkoły Rzemieślnicze
1866r–1867r w tych latach Stowarzyszenie Rzemieślników prowadziło szkoły niedzielne. W 1869r Stowarzyszenie Rzemieślników założyło szkołę dokształcania zawodowego. Szkoły dokształcania rozwinęły się w kierunku szkół zawodowych również organizowano kursy dla nauczycieli zawodu. Szkoły zawodowe mieściły się także w budynku prywatnym przy obecnym placu Miarki i ulicy Wita Stwosza oraz obecnej ul. Wojewódzkiej.
W 1895r przy Holteistrasse obecnie ulicy Wojewódzkiej zbudowano Szkołę Rzemiosł Budowlanych, która miała bardzo wysoki poziom nauczania.
W 1922r szkoła została przeniesiona do Bytomia, a w budynku przy ul. Wojewódzkiej mieściła się pierwsza siedziba Autonomicznego Województwa Śląskiego. W 1929r. Państwowym Konserwatorium Muzycznym, obecnie Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego.
Szkoły Ekonomiczne
No teraz jeszcze o tej Handelschule o której słuchałam od uczennicy tej Szkoły Valeski Witt po mężu Biela – mojej Omy.
1903r Privat Handelslehrinstitut der Berta Siedner in Kattowitz (Prywatny Instytut Instruktażu Handlowego Berty Siedner w Katowicach).
Z zachowanych dokumentów wynika, że instytut funkcjonował w Katowicach co najmniej w latach 1903–1921. Była to prężnie działająca, prywatna szkoła o profilu handlowo-biznesowym. Szkoła ponadpodstawowa uczyły młodzież i dorosłych nowoczesnej księgowości, korespondencji handlowej, stenografii, pisania na maszynie oraz języków obcych. Jest to interesująca szkoła i ciekawy, w historii edukacji zawodowej kobiet i mężczyzn na Górnym Śląsku – edukacyjny projekt. Prócz dokumentów w Opolskim Archiwum jest świadectwo i rachunek potwierdzający że ta Szkoła była – jest to Nasza rodzinna pamiątka.
W tym czasie działały jeszcze inne szkoły ekonomiczne
np. Privathandelsschule Franz Nowara; Dienerfach- und Kellnerschule Paul Hartmann; Kaufmännische Fortbildungsschule. By pracować w handlu lub zostać kelnerem należało szkołę fachową skończyć.
Po 1922r w Katowicach otwarto w Katowicach dwuklasową publiczną Szkołę Handlową, a od 1924r powstał Zespół Szkół Ekonomicznych w Katowicach.
Szkoły Gospodarstwa Domowego
1888r Szkoła Gospodarstwa Domowego i Robót Ręcznych w Bogucicach, początkowo szkoła robót ręcznych, już od 1898 program obejmował: gotowanie, pieczenie, pranie, prasowanie, robótki na drutach, szycie, cerowanie, łatanie, haftowanie, szycie na maszynie, krojenie białej bielizny, wyszywanie białymi nićmi, sztukę układania kwiatów, lekcje religii, języka niemieckiego, języka francuskiego, kulturalnego zachowania się i gry na fortepianie, pisanie listów, prowadzenie rachunków. Szkołę prowadziły Siostry Jadwiżanki. Uczennicami były Panny ze Śląska i Zaborów, szkoła miała pensjonat z ogrodem. ( obiecałam uczestnikom Spotkania że szkołę znajdę, bo wiele wskazuje na to, że ukończyła ją Babcia Marika Broda po mężu Szymik)
Szkoły Gospodarstwa Domowego i Robót Ręcznych były prowadzone przez Zgromadzenia Zakonne Boromeuszki, Elżbietanki, także przy Parafii Ewangelickiej w Katowicach i Osoby Świeckie. Szkoły byłe w Centrum Katowic – na obecnej ul Warszawskiej i Szkolnej, Dąbrówce Małej, Józefowcu.
Szkoły Medyczne
Opieka i przygotowanie medyków
W Katowicach i na Śląsku w XIX wieku ochrona zdrowia przeszła transformację.
I stała się jedną z najnowocześniejszych systemów Europejskich na owe czasy. Rozwój wymógł wyzwania sanitarne. W XIX-wiecznych Kattowitz system kształcenia lekarzy opierał się na uniwersytetach państwowych.
Kształcenie Lekarzy i personelu medycznego
Uniwersytet we Wrocławiu (Breslau) – był to główny i naturalny ośrodek akademicki dla mieszkańców ówczesnej Prowincji Ślaskiej zdobywano też tam wykształcenie medyczne. Inne uniwersytety – to Berlin, Gryfia (Greifswald), Lipsk, Monachium. Studiowali także w Galicji na Uniwersytecie Jagiellońskim, w Krakowie.
Przygotowanie Pielęgniarskie się rozwijało. Przygotowanie do pracy z chorymi było domeną katolickich Zgromadzeń Zakonnych – Boromeuszek, Elżbietanek, Franciszkanek, a także Diakonis – Ewangelickich sióstr Zakonnych
Szkoły dla położnych (akuszerek) były Edukacją Państwową
W przeciwieństwie do pielęgniarstwa, zawód położnej – akuszerki był w XIX wieku ściśle uregulowany prawnie przez władze państwowe ze względu na chęć ograniczenia śmiertelności noworodków i matek. Na Śląsku przygotowywano Akuszerki we Wrocławiu i Opolu.
Prowincjonalny Instytut Szkolenia Położnych we Wrocławiu był bardzo prestiżowym ośrodkiem, powiązany z uniwersytetem Wrocławskim, wyznaczający standardy edukacyjne dla całego regionu.
Królewski Instytut Kształcenia Położnych w Opolu – Główny ośrodek kształcenia akuszerek dla Górnego Śląska w XIX wieku. Uczennice w Szkołach Akuszerek były często wysyłane i opłacane przez poszczególne gminy. Uczyły się anatomii, fizjologii oraz praktycznej asysty przy porodach, co było odnotowywane w oficjalnych dziennikach urzędowych (Amtsblatt).
Warto pamietać o Profesorze dr Friedrich Göppert – profesor pediatrii, który na początku XX wieku mieszkał i pracował w Katowicach. W 1905 roku wsławił się skutecznym zwalczeniem epidemii zapalenia opon mózgowych w Katowicach, Opracował nowatorską metodę walki z tą chorobą. Jego córką była Maria Goeppert-Mayer.
W Kattowitz pod koniec XIX wieku były szpitale
Szpital Bonifratrów w Bogucicach (1874 r.): zainicjowany przez ks. Leopolda Markiefkę.
Szpital Elżbietanek (1897 r.) prowadził szkolenia dla pielęgniarek i felczerów. Szpital Spółki Brackiej przy ul. Francuskiej (1895 r.): ważna placówka w regionie. Wybudowana z funduszy Górnośląskiej Spółki Brackiej. Szpital dysponował m.in. nowoczesnymi oddziałami okulistycznymi i laryngologicznymi.
No i koniec tzw. wisienka na torcie Edukacja Artystyczna
Edukacja muzyczna.
Towarzystwa śpiewacze i chóry: Śpiewacy uczyli się tam podstaw teorii muzyki i emisji głosu.
Orkiestry dęte: powstawały przy kopalniach i hutach. Edukację młodych muzyków prowadzili starsi, doświadczeni instrumentaliści.
Lekcje prywatne: rodziny opłacały dla swoich dzieci prywatnych nauczycieli gry na pianinie, skrzypcach czy śpiewu.
Edukacja plastyczna.
Szkoły zawodowe i dokształcające: Szkoły przygotowywały kadry do pracy z rysunkiem technicznym i architektonicznym na potrzeby budownictwa i przemysłu.
Pracownie rzemiosła artystycznego: Przyszli architekci wnętrz – malarze, rzeźbiarze detali architektonicznych, sztukatorzy pobierali naukę bezpośrednio u mistrzów rzemiosła w ich prywatnych warsztatach.
Budowniczy wizytówki Katowic – Kościoła Mariackiego Alexis Langer (Ślonzok) był przygotowany do zawodu prze mistrzów prowadzących renowację Katedry Kolońskiej.
Kattowitz rosło i rozwijało się, posuwało się do przodu, i niech słowa – przesłanie dr Ernst Müller przyświecają.
„Życzylibyśmy sobie aby ten plan przeszedł jak najszybciej w fazę realizacji”
Bernadeta Szymik-Kozaczko – ur. 1953 w Podlesiu Śląskim (obecnie Katowice-Podlesie), absolwentka UŚ (mgr psychologii). Autorka i koordynatorka projektu „Wartości Śląska”. Pasją autorki jest historia Edukacji Śląskiej. W swoich wypowiedziach i publikacjach o charakterze regionalnym podkreśla, że „Śląsk potrzebuje odczarowania informacji o Ślązakach i Śląsku”
Literatura
P. Pacek, Kalendarium miasta Jawor;
A. i M. Galas Dzieje Śląska w datach, Wrocław
Tłumaczenie pana Michała Musioła pracownika Muzeum Historii Katowic jest sprawozdanie pierwsze
go dyrektora „Pierwsze 25 lat Gimnazjum Miejskiego w Katowicach” dr Ernsta Mullera
jest to Załącznik do XXVI sprawozdania rocznego Gimnazjum Miejskiego w Katowicach;
Katowice Drukarnia Artystyczna i Wydawnicza G. Siwinn a 1897 r..
Zachowały się również coroczne sprawozdania dyrekcji szkoły z okresu lat 20 i 30 XX wieku.
W opracowaniu „Dzieje i rozwój Wielkich Katowic jako ośrodka górnośląskiego przemysłu i stolicy
autonomicznego województwa śląskiego (1866-1926)”, oprać. Wł. Nałęcz-Gostomski,
wydane nakładem Magistratu w Katowicach w 1926 roku także są informacje o szkole.
Bernadeta Szymik-Kozaczko – ur. 1953 w Podlesiu Śląskim (obecnie Katowice-Podlesie), absolwentka UŚ (mgr psychologii). Autorka i koordynatorka projektu „Wartości Śląska”. Pasją autorki jest historia Edukacji Śląskiej. W swoich wypowiedziach i publikacjach o charakterze regionalnym podkreśla, że „Śląsk potrzebuje odczarowania informacji o Ślązakach i Śląsku”
https://wachtyrz.eu/oma-mo-zowdy-racja-7/
https://www.gwarkowie.pl/images/aktualnosci/Szkolnictwo.pdf
https://sbc.org.pl/Content/11914/Folklor.pdf str.107
https://wachtyrz.eu/alexis-langer-architekt-budowniczy-wizytowki-kattowitz-katowic/
Dokumenty w Archiwum Państwowe w Opolu (jako dawna spuścizna Rejencji Opolskiej).
M. Dobrowolska-Mitera, Opowieść o szkole przy placu Wolności, Katowice 1992.
G. Hoffman, Gesichte der Stadt Kattowitz, Kattowitz 1895.
H. Kostorz, S. Karski, Kattowitz seine Geschichte und Gegenwart Oberschlesicher Heimatverlag, Dűlmen 1985.
W. Majowski, 100 Jahre Stadt Kattowitz 1865 – 1965. Ein Jubiläums und Gedankbuch, Salzgitter – Bad 1965.
U. Rzewiczok, Dzieje budynku i szkoły przy ulicy 3 Maja w Katowicach, Katowice 2002.
J. Surman, Z dziejów szkoły (o I LO im. M. Kopernika). Katowice 1992.
https://mhk.katowice.pl/edukacja/encyklopedia-katowic/leksykony/bogucki/s-bogucki/
https://journals.us.edu.pl/index.php/WSN/article/view/20348
https://muzeum.bytom.pl/?event=ubogim-i-cierpiacym-ku-pomocy-matka-ewa-von-tiele-winckler-wyklad
file:///Users/bernadeta/Downloads/_20348-Tekst%20artyku%C5%82u-96295-106000-10-20250814.pdf
https://bonifratrzy.pl/klasztor-katowice/historia-klasztoru/
P. Baranowski, III LO im. A. Mickiewicza w Katowicach. Historia – tradycja, Katowice 1990.