Historia pewnej mapy

Próby wprowadzenia obowiązku szkolnego podjęto już w pierwszej połowie XVII wieku: w Księstwie Saksonii-Weimar (1619 r.) i w Księstwie Saksonii-Gotha (1642 r.). W 1647 r. przymus szkolny wprowadzono w brytyjskiej wówczas prowincji Massachusetts. W 1683 r. książę oleśnicki, Sylwiusz II Wirtemberski wprowadził powszechny obowiązek szkolny na terenie swojego księstwa rozporządzeniem “Książęcy oleśnicki statut niemieckich szkół miejskich i wiejskich” (Fuerstlich Oelsnische deutsche Stadt und Landschulordnung) – pierwszy na terenie Europy zrealizowany obowiązek szkolny. Przymus obejmował dzieci w wieku od 6 do 9 lat.
W roku 1717 król Prus Fryderyk Wilhelm I Hohenzollern wydaje nakaz obowiązku szkolnego na terenie całego kraju, jednak dopiero w 1819 r. (Fryderyk Wilhelm III) pruska reforma szkolna umożliwiła praktyczną realizację tego obowiązku. Kolejna reforma (1850 r.) wprowadziła do pruskich szkół jako obowiązkowe nauczanie historii i geografii, mające kształtować “właściwe postawy patriotyczne”. Był to uboczny efekt narastających w całej Europie już od około pięćdziesięciu lat nacjonalizmów.

Dalszŏ tajla artykułu niżyj

Brak jednolitych podręczników wykorzystało wydawnictwo Velhagen & Klasing z Lipska, które w 1877 r wprowadziło do sprzedaży “Szkolny Atlas Historyczny Putzgera” (F. W. Putzger’s historischer Schul-Atlas zur alten, mittleren und neuen Geschichte). Atlas stał się wielkim sukcesem komercyjnym dzięki wielkiemu zapotrzebowaniu (stosowany był jako podręcznik we wszystkich gimnazjach i szkołach średnich Prus, a potem Niemiec) z jednej, a niskiej cenie (1.5 marki) z drugiej strony. Do dzisiaj ukazało się ponad 100 jego wydań, z czasem oczywiście aktualizowanych, a “Atlas Putzgera” stał się w Niemczech prawie synonimem określenia “atlas historyczny”. Popularność atlasu dostrzeżono w innych krajach, w ciągu kilkunastu lat ukazało się wiele jego tłumaczeń, uzupełnionych o lokalne mapy historyczne.
F.W. Putzger był redaktorem tylko kilku pierwszych edycji atlasu. Wydawnictwo rozwiązało z nim umowę – zachowując prawo do popularnego już tytułu – około 1880 r. (redaktorem XIV wydania był jego następca, Alfred Baldamus). Umowę rozwiązano ze względu na niewystarczającą wiedzę historyczną Putzgera.
Przeglądając pierwsze wydania Atlasu Putzgera możemy na kilku kartach znaleźć interesujący nas Śląsk (Księstwa Śląskie), jednak rzucają się w oczy błędy i niekonsekwencja ich rysowników:

  • mapa 17, “Europa pod koniec XV wieku”: zawiera jedno z pierwszych, jeśli nie pierwsze, przedstawienie wszystkich ziem krajów Korony Czeskiej jako Królestwa Czeskiego;
  • mapa 19, “Europa w połowie XVI wieku”: Śląsk jest jedynie jedną z prowincji habsburskich
  • mapa 20, “Niemcy w czasie reformacji”: Ziemie Korony Czeskiech poprawnie nakreślone są jako osobny kraj, z wyraźnie rozdzielonymi Królestwem Czech, księstwami Śląskimi, Margrabstwem Moraw i margrabstwami Dolnych i Górnych Łużyc
  • mapa 21, “Niemcy w XVII wieku”: Ponownie Księstwa Śląskie są wyraźnie oddzielone od Królestwa Czeskiego (razem z Morawami otacza je dodatkowa wspólna, zewnętrzna granica), jednak nie wiadomo dlaczego Łużyce Dolne i Górne włączone są do Saksonii.

Na następnych mapach Śląsk – po wojnach śląskich – jest już częścią Prus.

W Czechach jest powiedzenie, że po Bitwie pod Białą Górą wyginęła czeska szlachta. To spore uproszczenie. W efekcie porażki Czechów żądni zemsty Habsburgowie wyrżnęli nie tylko szlachtę, ale praktycznie całą, wyjątkowo liczną inteligencję czeską. Język staroczeski, język cesarza Karola IV, Husa, licznych czeskich myślicieli XV i XVI wieku praktycznie w ciągu kilku lat przestał istnieć. Przetrwały wprawdzie najbliżej z nim spokrewnione dialekty morawski i górnośląski, które używane były oficjalnie jeszcze przez prawie półtora wieku, ale w samych Czechach jedynie ludność wiejska zachowała go w mowie, a dosłownie nikt nie potrafił w nim pisać. Pamięć wielkiej czeskiej historii jednak przetrwała. Już w drugiej połowie XVII wieku np. Tomáš Pešina (1629 – 1680), autor m. in. monumentalnej historii Moraw “Moravopis” oraz kroniki “Mars Moravicus” nawołuje do odrodzenia języka czeskiego (którym sam się nie posługiwał!).
Czeskie ruchy narodowe nabrały rozpędu w drugiej połowie XVIII wieku, odtworzony został język czeski (na bazie gwar chłopskich około praskich), w Czechach rodzi się idea panslawizmu i austrioslawizmu. W połowie XIX wieku można już mówić o odrodzonym narodzie czeskim.  Dwa elementy odegrały w tym procesie kluczową rolę. Pamięć historyczna, a raczej kształtowanie tej pamięci, oraz kwestie językowe.

15 czerwca 1615 r. Zgromadzenie Ogólne Krajów Korony Czeskiej uchwaliło tzw. “Ustawę Językową”: kilka uchwał, dotyczących “zachowania i edukacji starożytnego języka czeskiego”. Sens tych uchwał można streścić w kilku punktach:

  1. każdy nowy osadnik w krajach Korony Czeskiej zobowiązany był do nauczenia swoich dzieci języka czeskiego (lub jego lokalnych dialektów);
  2. jedynie osoby posługujące się językiem czeskim miały prawo do dziedziczenia nieruchomości;
  3. język czeski został wyznaczony jako język postępowania przed sądami (to prawo obowiązywało już wcześniej we wszystkich księstwach górnośląskich);
  4. osoby celowo unikające znajomości języka, powinny być wydalone z krajów Korony Czeskiej;
  5. bez znajomości języka czeskiego szlachcic nie mógł posiadać incolate (prawa cywilnego).

W oparciu o pamięć tej ustawy Czechom udało się w zadziwiająco krótkim czasie przeprowadzić odrodzenie językowe. Jednocześnie ukazywało się wiele publikacji, od połowy XIX wieku już czeskojęzycznych, o historii Czech. W 1843 r. znakomity czeski historyk i archiwista Václav Vladivoj Tomek opublikował “Dzieje królestwa czeskiego” (Děje království českého). Obszerną publikację zilustrował trzema mapami, w tym mapą zatytułowaną “Kraje Korony Czeskiej od czasu Karola IV do wojny 30-letniej”. Zgodnie z prawdą historyczną, na mapie wyszczególnione są rozdzielone wewnętrznymi granicami osobno Czechy, Śląsk, Morawy, Dolne i Górne Łużyce, podzielone dodatkowo na mniejsze księstwa.
W związku z europejską modą na “Atlasy Putzgera” oraz z obiektywną koniecznością publikacji podręczników historycznych, w 1898 r. ukazała się czeska edycja tego atlasu (“F. W. Putzgerův historický školní atlas k starým, středním a novým dějinám o 35 hlavních a 64 vedlejších mapách pro vyšší a střední školy rakousko-uherské”), uzupełniona oczywiście o mapy obrazujące lokalną, czeską historię. Pojawia się tam mapa “Królestwo Czeskie w okresie wojen husyckich 1419 – 1437”. Jest to uproszczona wersja mapy “Krajów Korony Czeskiej” z książki V.V. Tomka, staranniej, lepiej dopracowana kolorystycznie, z podkreślonymi miastami – miejscami bitew husyckich, bez granic rozdzielających Śląsk, Czechy, Morawy, Łużyce. Tylko do 1918 r. ukazało się 7 wznowień tego atlasu.

Mapa ta, tudzież mapy ze starszych niemieckich wydań Putzgera stały się “dowodem” na to, że Księstwa Śląskie były częścią Czech.

Kraje Korony Czeskiej (Länder der Böhmischen Krone) tworzyła unia państw w obszarze zwierzchnictwa króla czeskiego. Trzon stanowiły Królestwo Czech, Margrabstwo Moraw, Margrabstwa Łużyc oraz Księstwa Śląskie, które jednak związane były z Koroną w inny sposób, poprzez (lenne) relacje rodowe; każde z nich było niezależnym państwem z własnym rodem rządzącym, wojskiem i administracją państwową; były związane z Koroną osobnymi umowami lennymi zawartymi przez panujące w nich rody.

Korona Czeska została prawnie ustanowiona przez Karola IV bullą z dnia 7 kwietnia 1348 r. i pod względem historycznym i konstytucyjnym trwała do 1918 r. Kraje łączył przede wszystkim wspólny władca – król czeski. Szlachta wszystkich krajów uczestniczyła w Zgromadzeniu Ogólnym Korony Czeskiej. Tworzyli je delegaci Sejmów krajowych i członkowie czeskiego Sejmu. Było to wspólne ciało ustawodawcze. Mimo prób zintegrowania krajów Korony, nigdy żadnemu władcy to się nie udało. Niezależność i równość krajów należących do Korony Czeskiej ponownie została zapisana i podkreślona w zachowanym akcie Konfederacji Krajów Korony Czeskiej z dn. 31 lipca 1619 r. Herbem Korony Czeskiej była tarcza z herbami Moraw, Dolnego Śląska, Czech, Górnych Łużyc, Górnego Śląska, Dolnych Łużyc nad którą umieszczona była Korona św. Wacława.

Współczesne historiografie czeska i niemiecka rzetelnie omawiają tematy związane z Koroną Czeską.

Czeskie mapy historyczne

lubos_jan_duzeJan Lubos (ur. 1957) – z wykształcenia fizyk. Nauczyciel, górnik, przedsiębiorca, handlowiec. Rybniczanin, Ślązak z urodzenia i umiłowania. Członek RAŚ i SONŚ.
Jego pasją są Śląsk i kraje Dalekiego Wschodu, historia i kultura tych krain. Autor licznych felietonów historycznych, prowadzi również blog o tematyce polityczno – historycznej na portalu rybnik.com.pl

Społym budujymy nowo ślōnsko kultura. Je żeś z nami? Spōmōż Wachtyrza

Jakeście sam sōm, to mōmy małõ prośbã. Budujymy plac, co mŏ reszpekt do Ślōnska, naszyj mŏwy i naszyj kultury. Chcymy nim prōmować to niymaterialne bogajstwo nŏs i naszyj ziymie, ale to biere czas i siyły.

Mōgliby my zawrzić artykuły i dŏwać płatny dostymp, ale kultura powinna być darmowŏ do wszyjskich. Wierzymy w to, iże nasze wejzdrzynie może być tyż Waszym wejzdrzyniym i niy chcymy kŏzać Wōm za to płacić.

Ale mōgymy poprosić. Wachtyrz je za darmo, ale jak podobajōm Wōm sie nasze teksty, jak chcecie, żeby było ich wiyncyj i wiyncyj, to pōmyślcie ô finansowym spōmożyniu serwisu. Z Waszōm pōmocōm bydymy mōgli bez przikłŏd:

  • pisać wiyncyj tekstōw
  • ôbsztalować teksty u autōrōw
  • rychtować relacyje ze zdarzyń w terynie
  • kupić profesjōnalny sprzynt do nagrowaniŏ wideo

Piyńć złotych, dziesiyńć abo piyńćdziesiōnt, to je jedno. Bydymy tak samo wdziynczni za spiyranie naszego serwisu. Nawet nojmyńszŏ kwota pōmoże, a dyć przekŏzanie jij to ino chwila. Dziynkujymy.

Spōmōż Wachtyrza